Ölçek Geliştirme Aşamaları: Kuramdan Puanlama Yönergesine
Basira Editör Ekibi · · 13 dk okuma · Güncellendi: 16 Kasım 2026 · Bilimsel inceleme: Doç. Dr. Hasan Yıldırım
Aa Yazı boyutu
Anahtar çıkarımlar
- Ölçek geliştirme kuramdan başlar: yapı, kapsamı ve boyutlarıyla yazılı olarak tanımlanmadan madde yazılmaz. Aynı yapıyı aynı kitlede ölçen, kanıtı olan bir ölçek varsa önce o kullanılır ya da uyarlanır.
- Madde havuzu son ölçekten belirgin biçimde geniş yazılır; maddeler veri toplanmadan önce uzman paneli, bilişsel görüşme ve ön denemeyle elenir ve düzeltilir.
- Geliştirme örnekleminde madde analizi, açıklayıcı faktör analizi ve güvenirlik birlikte madde seçimine yön verir; hiçbir madde yalnız tek bir istatistiğe bakılarak atılmaz.
- Açıklayıcı faktör analiziyle bulunan yapı aynı veride değil, yeni bir örneklemde doğrulayıcı faktör analiziyle sınanır; yakınsak, ayırt edici ve ölçüt ilişkileri önceden yazılan beklentilerle karşılaştırılır.
- Ölçek, puanlama yönergesiyle tamamlanır: ters maddeler, puanın nasıl hesaplandığı ve eksik madde kuralı yazılmadan başka bir araştırmacı ölçeği aynı biçimde kullanamaz.
İçindekiler
Ölçek geliştirme, doğrudan gözlenemeyen bir yapıyı (sınav kaygısı, tükenmişlik) birden çok maddeyle ölçen yeni bir aracı kuramdan başlayarak kurma ve puanlarının geçerlik ve güvenirlik kanıtını toplama sürecidir. Ölçek geliştirme aşamaları üç evrede toplanır: yapıyı tanımlayıp maddeleri yazmak, maddeleri veri toplanmadan önce uzmanlarla ve ön denemeyle (pilot) sınamak, toplanan veriyle maddeleri seçip yapıyı ve kanıtları sınamak.
Bu yazı süreci baştan sona bir harita olarak verir; her aşamanın ayrıntısı kendi yazısındadır. Ölçme kavramları geçerlik ve güvenirlik, madde yazımı ve ön deneme anket nasıl hazırlanır, boyut yapısı açıklayıcı faktör analizi, iç tutarlılık güvenirlik analizi yazısında anlatılır.
Ölçek geliştirme nedir, ne zaman gerekir?
Ölçek, tek bir yapıyı birden çok maddeyle ölçen ve maddelerin puanları toplanarak ya da ortalaması alınarak kullanılan bir araçtır. Tek bir madde ölçme hatasına açıktır ve soyut bir yapının yalnız bir yüzünü yakalar; birden çok maddenin ortak payı yapıyı daha kararlı biçimde temsil eder (DeVellis, 2017). Ölçek geliştirmek, bu maddelerin hangileri olacağına ve toplamlarının neyi gösterdiğine dair kanıt üretmektir.
Yeni bir ölçek uzun bir çalışmadır: birden çok örneklem, uzman paneli ve analiz turu gerektirir. Bu yüzden önce şu soru sorulur: aynı yapıyı aynı kitlede ölçen, kanıtı olan bir araç var mı?
| Durum | Önerilen yol |
|---|---|
| Yapıyı hedef kitlenizde ölçen Türkçe bir ölçek var ve kanıtı yeterli | Hazır ölçeği izinle kullanın; güvenirliği kendi örnekleminizde raporlayın |
| Ölçek başka bir dilde ve kültürde geliştirilmiş, yapı tanımı sizinkiyle aynı | Ölçek uyarlama: çeviri, kültürel uyarlama ve yapının yeniden sınanması |
| Var olan ölçekler yapının sizin tanımınızdaki bir yönünü hiç kapsamıyor | Yeni ölçek geliştirme |
| Yapı yeni ya da yalnız belirli bir bağlamda (ör. bir meslek grubunda) anlamlı | Yeni ölçek geliştirme; çoğu zaman nitel bir ön aşamayla |
| Ölçülecek şey olgusal bir bilgi (yaş, kullanım süresi, sınıf) | Ölçek gerekmez; tek soru yeterlidir |
Var olan ölçeklerin aranması bir literatür taraması işidir; ölçeğin adına değil, maddelerinin neyi ölçtüğüne bakılır. Hazır ölçeğin izinle ve bütünlüğü bozulmadan kullanılması anket yazısında anlatılır. Ölçek uyarlamanın adımları bu kümenin ayrı bir yazısının konusudur.
Ölçek geliştirmenin aşamaları nelerdir?
Kaynaklar aşamaları farklı sayılarla anlatır: DeVellis (2017) sekiz adım, Boateng vd. (2018) üç evrede dokuz adım sayar. Sayı farklı olsa da sıra aynıdır: önce kuram ve maddeler, sonra veri toplanmadan önceki sınamalar, en son veriyle madde seçimi ve kanıt. Aşağıdaki tablo bu sırayı on bir adımda özetler.
| Adım (ayrıntısı bağlantıda) | Ne yapılır? | Çıktı |
|---|---|---|
| 1. Yapının tanımı | Yapı, kapsamı, boyutları ve komşu yapılardan farkı yazılır | Kavramsal tanım, boyut planı |
| 2. Madde havuzu | Her boyut için son ölçekten belirgin biçimde çok madde yazılır | Madde havuzu |
| 3. Yanıt biçimi | Seçenek sayısı, adlandırma ve puanlama yönü belirlenir | Taslak form |
| 4. Uzman görüşü | Maddelerin yapıyı temsil edip etmediği değerlendirilir | KGO, düzeltilmiş havuz |
| 5. Bilişsel görüşme ve ön deneme | Maddelerin anlaşılması ve formun işleyişi sınanır | Uygulamaya hazır form |
| 6. Geliştirme örneklemi | Form yeterli büyüklükte bir örnekleme uygulanır | Ham veri |
| 7. Madde analizi | Dağılım, madde-toplam ve maddeler arası korelasyonlar incelenir (bu kümenin madde analizi yazısı) | Zayıf maddelerin listesi |
| 8. Boyut yapısı | Açıklayıcı faktör analizi yapılır | Faktör sayısı, madde-faktör eşleşmesi |
| 9. Güvenirlik | Her boyut için α ve ω hesaplanır | İç tutarlılık katsayıları |
| 10. Doğrulama ve geçerlik | Yeni örneklemde DFA, yakınsak ve ayırt edici ilişkiler, gerekirse test-tekrar test ve ölçme değişmezliği | Geçerlik kanıtları |
| 11. Puanlama yönergesi | Ters maddeler, puan hesabı, eksik madde kuralı ve yorum yazılır (bu kümenin ters madde kodlama yazısı) | Kullanım yönergesi |
Adımlar her zaman düz bir çizgide ilerlemez: faktör analizi tanımdaki bir boyutun maddelerinin dağıldığını gösterirse önceki adıma dönülür ve dönüş gerekçesiyle kaydedilir.
Maddeler yazılmadan önce neye karar verilir?
Veri toplanmadan önce üç şeye karar verilir: yapının yazılı tanımına, madde havuzunun hangi yolla ve ne genişlikte yazılacağına ve yanıt biçimine.
Adım 1: Yapıyı tanımlayın
Clark ve Watson (1995), ölçek geliştirmenin hedef yapının açık bir kavramsal tanımıyla başlaması gerektiğini vurgular. Tanım literatürden (alanın kuramları, var olan ölçeklerin neyi ölçtüğü) ve gerekiyorsa hedef kitleyle yapılan görüşmelerden çıkar. Yazılı tanım şu soruları yanıtlar:
- Yapı nedir ve ne değildir? Komşu yapılardan farkı nedir (ör. akademik ertelemenin zaman yönetimi becerisinden farkı)?
- Yapının kuramsal boyutları var mı, yoksa tek boyutlu mu düşünülüyor?
- Ölçek kimde (yaş grubu, meslek, kültür) ve hangi amaçla (araştırma, tarama, bireysel karar) kullanılacak?
Amaç, toplanacak kanıtı da belirler: grup ortalamalarını karşılaştırmak için yazılan bir ölçek ile bireysel tanı ya da seçme kararında kullanılacak bir ölçek aynı kanıtı istemez. Standartlara göre geçerli olan ölçeğin kendisi değil, puanların belirli bir kullanım için önerilen yorumudur (AERA, APA ve NCME, 2014).
Yapı yeni ya da yalnız belirli bir bağlamda anlamlıysa, tanım çoğu zaman odak grup ya da derinlemesine görüşme gibi nitel bir ön aşamayla zenginleştirilir. Nitel temalardan madde yazan bu yol, karma desen araştırması yazısında keşfedici sıralı desen olarak anlatılır.
Adım 2: Madde havuzunu yazın
Hinkin (1998) madde yazımında iki yol ayırır. Tümdengelimli yolda maddeler kuramdan ve literatürdeki tanımdan türetilir; tümevarımlı yolda hedef kitleden toplanan betimlemelerden çıkarılır (ör. “Sizce erteleme ne demek?” sorusuna verilen yanıtlardan). İki yol birlikte de kullanılabilir.
Havuz son ölçekten belirgin biçimde geniş tutulur, çünkü maddelerin bir kısmı uzman görüşünde, ön denemede ve analizde elenecektir. DeVellis (2017), son ölçeğin üç-dört katı büyüklüğünde bir havuzla başlamanın olağan olduğunu yazar; Boateng vd. (2018) havuzun son ölçeğin en az iki katı olmasını önerir. Clark ve Watson (1995) havuzun, araştırmacının yapı hakkındaki kendi görüşünden daha kapsayıcı yazılmasını önerir: sonraki analizler havuzdaki fazla maddeyi eleyebilir, ama havuza hiç yazılmamış içeriği ortaya çıkaramaz.
Her madde tek bir düşünceyi, kısa ve hedef kitlenin dilinde söyler. Çift namlulu, yönlendirici ve çift olumsuz ifadelerden kaçınma kuralları anket yazısının soru yazımı adımındadır.
Dikkat
Aynı cümleyi birkaç sözcüğünü değiştirerek tekrarlayan maddeler iç tutarlılığı yükseltir ama yapının kapsamını daraltır (Clark ve Watson, 1995).
Adım 3: Yanıt biçimini seçin
Likert tipi bir ölçekte seçenek sayısı, seçeneklerin sözel adlandırılması, orta noktanın olup olmayacağı ve hangi yönün yüksek puan olacağı bu adımda kararlaştırılır. Bütün maddeler aynı yanıt biçimini kullanır ve yüksek puan yapının daha fazlasını gösterir. Seçenek sayısı ve orta nokta tartışması anket yazısında; tek madde ile ölçek puanının analizdeki farkı Likert ölçeği analizi yazısında anlatılır.
Ölçeğe ters yönde yazılmış (olumsuz ifadeli) maddeler konacaksa bu karar da şimdi verilir. Ters maddelerin yanıt yanlılığını önleyip önlemediği tartışmalıdır; anket yazısı bu tartışmayı kaynağıyla özetler.
Maddeler sahaya çıkmadan nasıl sınanır?
Maddeler asıl veri toplanmadan önce iki yolla sınanır: uzman görüşü maddelerin yapıyı temsil edip etmediğini, bilişsel görüşme ve ön deneme ise katılımcının onları nasıl anladığını ve formun nasıl işlediğini gösterir.
Adım 4: Uzman görüşü alın
Alan uzmanları (yapıyı bilen akademisyenler ve uygulayıcılar) ve gerekiyorsa bir ölçme uzmanı, her maddenin yapıyı temsil edip etmediğini, hangi boyuta ait olduğunu ve anlaşılır olup olmadığını değerlendirir. Uzmanlara ayrıca yapının eksik kalan bir yönü olup olmadığı sorulur; kapsam geçerliği yalnız madde elemek değildir, eksik içerik için yeni madde de yazdırabilir.
Uzman görüşünü sayıya çevirmenin yaygın yolu Lawshe’nin (1975) kapsam geçerlik oranıdır (KGO); bir maddenin tutulması için gereken en küçük KGO panel büyüklüğüne bağlıdır. Formül geçerlik ve güvenirlik yazısında, kritik değerlerin hesabı ve 12 uzmanlı sayısal bir örnek bu kümenin Lawshe yöntemi yazısında anlatılır.
Adım 5: Bilişsel görüşme ve ön deneme yapın
Bilişsel görüşmede hedef kitleye benzeyen birkaç kişi maddeleri yanıtlarken ne düşündüğünü anlatır ya da her maddeden sonra yoklama sorularını yanıtlar. Amaç, maddenin katılımcıda sizin kastettiğiniz anlama gelip gelmediğini görmektir (Willis, 2005). Standartlar bu tür kanıtı “yanıt süreçleri” başlığında bir geçerlik kanıtı kaynağı olarak sayar (AERA, APA ve NCME, 2014).
Ön deneme ise formun son hâlini küçük bir grupta gerçek koşullarda sınar: tamamlama süresi, boş bırakılan maddeler, herkesin aynı seçeneği işaretlediği maddeler. İki adımın yapılışı anket yazısında anlatılır.
Dikkat
Ön deneme verisinde madde analiziyle yalnız ön eleme yapılır; nihai madde kararı geliştirme örnekleminde faktör analizi ve madde analiziyle verilir.
Veri toplandıktan sonra hangi analizler yapılır?
Geliştirme örnekleminin verisinde madde analizi, açıklayıcı faktör analizi ve güvenirlik hesabı yapılır; hangi maddenin ölçekte kalacağına üçü birlikte okunarak karar verilir.
Adım 6: Geliştirme örneklemine uygulayın
Form, ölçeğin kullanılacağı kitleyi temsil eden bir örnekleme uygulanır. İnsanlardan veri toplanan aşamalar için etik kurul onayı veri toplanmadan önce alınır; hangi aşamaların (görüşmeler, ön deneme, asıl uygulama) başvuruya gireceği kurumdan kuruma değişir. Başvuru dosyasının içeriği etik kurul başvurusu yazısında anlatılır.
Faktör analizi için gereken örneklemin tek bir sayısı yoktur. Maddelerin ortak varyansları yüksek ve her faktörde çok madde varsa görece küçük örneklemler yetebilir; ortak varyanslar düşükse çok daha büyük örneklem gerekir (MacCallum vd., 1999). “Madde başına 10 kişi” gibi sabit oranlar bu yüzden kaba yol göstericidir (MacCallum vd., 1999); DFA ve yapısal eşitlik modellerinde de yaygın sabit kuralların yetersiz kaldığı gösterilmiştir (Wolf vd., 2013). Yapının ikinci bir örneklemde doğrulanacağı (Adım 10) baştan planlanır: ya iki ayrı veri toplanır ya da yeterince büyük tek bir örneklem rastgele ikiye bölünür.
Adım 7: Madde analizi yapın
Madde analizi her maddenin ölçeğe katkısını betimler:
- Dağılım. Neredeyse herkesin aynı seçeneği işaretlediği, yani taban ya da tavan etkisi gösteren madde kişileri ayırt etmez.
- Düzeltilmiş madde-toplam korelasyonu. Maddenin, kendisi çıkarılmış toplam puanla korelasyonudur. Düşük ya da negatif bir değer, maddenin öteki maddelerle aynı şeyi ölçmediğini ya da ters kodlanmadığını düşündürür.
- Maddeler arası korelasyonlar. Ortalamanın beklenen aralığı yapının genişliğine bağlıdır (Clark ve Watson, 1995); çok yüksek değerler birbirini tekrarlayan maddeleri düşündürür.
- Madde silinirse alfa. Bir maddenin çıkarılmasıyla iç tutarlılığın nasıl değiştiğini gösterir.
Hesap ve yorum bu kümenin madde analizi yazısında çözümlü bir örnekle anlatılır. Buradaki kural şudur: bir madde yalnız bir istatistiğe bakılarak atılmaz. İstatistiği zayıf ama yapının tanımında önemli bir içeriği taşıyan tek madde çıkarılırsa ölçek, tanımdaki o yönü artık ölçmez.
Adım 8: Boyut yapısını açıklayıcı faktör analiziyle inceleyin
Maddelerin kaç boyutta toplandığı ve hangi maddenin hangi boyuta ait olduğu açıklayıcı faktör analiziyle (AFA) incelenir. Verinin uygunluğu, faktör sayısının paralel analizle belirlenmesi, eğik döndürme, düşük ve çapraz yüklü maddeler gibi kararlar AFA yazısında çözümlü bir örnekle anlatılır. Ölçek geliştirmeye özgü olan, AFA’nın tek bir koşu değil yinelenen bir süreç olmasıdır: bir madde çıkarıldığında analiz yeniden yapılır ve her çıkarma gerekçesiyle kaydedilir.
Bulunan yapı Adım 1’deki tanımla karşılaştırılır. Veri kuramın öngörmediği bir boyut gösteriyorsa bu bir bulgudur; boyut yalnız istatistiğe dayanılarak değil, maddelerin içeriğine ve tanıma bakılarak yorumlanır.
Adım 9: Güvenirliği hesaplayın
Son madde kümesinde her boyutun iç tutarlılığı Cronbach α ve McDonald ω ile hesaplanır. Ölçekte alt boyutlar varsa yalnız toplam puanın katsayısını vermek yetmez. Katsayıların formülü, güven aralığı ve eşiklerin kaynağı güvenirlik analizi yazısındadır. Yüksek bir α tek başına iyi bir ölçek anlamına gelmez: α madde sayısı arttıkça ve maddeler birbirini tekrarladıkça da yükselir.
Yapı nasıl doğrulanır ve ölçek nasıl puanlanır?
Yapı, açıklayıcı faktör analizinin yapıldığı veriden bağımsız yeni bir örneklemde doğrulayıcı faktör analiziyle sınanır; ölçek, başka bir araştırmacının aynı biçimde puanlayabileceği bir yönergeyle tamamlanır.
Adım 10: Yapıyı yeni bir örneklemde doğrulayın, geçerlik kanıtı toplayın
AFA ile keşfedilen yapı aynı veride doğrulanamaz, çünkü o veriden kurulan model o verinin özelliklerine göre biçimlenmiştir ve ona uyma eğilimindedir. Yapı yeni bir örneklemde doğrulayıcı faktör analiziyle (DFA) sınanır; model uyumu ve maddelerin yükleri raporlanır. Bu adımda ayrıca şu kanıtlar toplanır:
- Yakınsak ve ayırt edici kanıt. Yakın bir yapıyı ölçen araçla yüksek, farklı bir yapıyı ölçen araçla daha düşük ilişki beklenir. Beklentiler veri toplanmadan önce yazılır; ilişkiler çoğu zaman Pearson korelasyonu ile raporlanır.
- Ölçüt ve bilinen gruplar. Puanın bir dış göstergeyle ilişkisine ya da kuramsal olarak farklı puan alması beklenen grupların gerçekten farklı olup olmadığına bakılır.
- Test-tekrar test. Yapının zaman içinde kararlı olması bekleniyorsa bir alt örneklemde ölçüm yinelenir ve ICC hesaplanır.
- Ölçme değişmezliği. Ölçek gruplar arasında (ör. iki kültür ya da iki meslek grubu) karşılaştırma için kullanılacaksa, maddelerin gruplarda aynı biçimde işlediği sınanır (Vandenberg ve Lance, 2000).
Hangi durumda hangi kanıtın öncelikli olduğu geçerlik ve güvenirlik yazısındaki karar tablosundadır; DFA’nın uyum indeksleri ve ölçme değişmezliğinin basamakları bu kümenin ayrı yazılarında anlatılır.
Adım 11: Puanlama yönergesini yazın
Ölçek, başka bir araştırmacının aynı biçimde puanlayabileceği bir yönergeyle tamamlanır. Yönerge şunları söyler:
- hangi maddelerin ters puanlandığını ve nasıl çevrildiğini;
- boyut puanlarının ve, kuram izin veriyorsa, toplam puanın nasıl hesaplandığını (toplam mı, ortalama mı);
- bir kişide kaç madde boş kalırsa puanın hesaplanmayacağını;
- puanın aralığını ve yüksek puanın neyi gösterdiğini;
- kesme puanı ya da norm varsa, hangi örneklemden ve hangi yöntemle elde edildiğini.
Alt boyutlar ayrı yapılar olarak bulunduysa toplam puan önerilmeden önce bunun kanıtı gösterilir. Ters kodlama ve puan hesabının uygulaması bu kümenin ters madde kodlama yazısında anlatılır.
Hangi aşamada hangi karar verilir?
Ölçek geliştirmenin kararları tek bir göstergeye bırakılmaz; tablo her kararın dayandığı kanıtı ve o kanıtın neden tek başına yetmediğini özetler.
| Karar | Dayandığı kanıt | Tek başına neden yetmez? |
|---|---|---|
| Yeni ölçek mi, uyarlama mı? | Literatür taraması, yapının tanımı | Var olan ölçeğin adı değil, maddelerinin neyi ölçtüğü karşılaştırılır |
| Madde havuzda kalsın mı? | Uzman paneli (KGO), bilişsel görüşme | Uzmanlar yapıyı bilir ama katılımcının maddeyi nasıl anladığını bilmez |
| Madde ölçekte kalsın mı? | Madde-toplam korelasyonu, faktör yükü, çapraz yük | İstatistik içeriği görmez; kapsamı daraltan bir çıkarma geçerliği zayıflatır |
| Kaç boyut var? | Paralel analiz, kuram, maddelerin içeriği | Özdeğeri 1’den büyük faktörleri saymak çoğu zaman fazla faktör verir |
| Yapı doğrulandı mı? | Yeni örneklemde DFA | Aynı veride AFA’yı izleyen DFA bir doğrulama değildir |
| Puanlar tutarlı mı? | Her boyut için α ve ω | Yüksek α maddelerin amaçlanan yapıyı ölçtüğünü göstermez |
| Puanlar gruplar arasında karşılaştırılabilir mi? | Ölçme değişmezliği | Yapının gruplarda aynı işlediği varsayılmaz, sınanır |
Örnek: bir ölçek geliştirme planı
Bir doktora öğrencisi, hemşirelerde “dijital iş yükü” (elektronik kayıt, mesajlaşma ve bildirimlerin yarattığı yük) için bir ölçek geliştirmek istiyor. Plan veri toplanmadan önce şöyle yazılabilir. Örnek öğretici amaçla kurgulanmıştır; sayılar plan değeridir, bulgu değildir.
- Tanım. Literatür taraması, var olan iş yükü ölçeklerinin dijital görevleri kapsamadığını gösteriyor. Yapı üç kuramsal boyutla tanımlanıyor: kayıt yükü, kesintiler ve her an ulaşılabilir olma baskısı.
- Havuz. Hemşirelerle yapılan görüşmelerden ve literatürden her boyut için 15, toplam 45 madde yazılıyor; son ölçekte boyut başına 5–6 madde hedefleniyor.
- Yanıt biçimi. Beş seçenekli, bütün seçenekleri adlandırılmış bir sıklık ölçeği (“hiç” … “her zaman”).
- Uzman paneli. Hemşirelik ve ölçme alanından 10 uzman. KGO kritik değerini karşılamayan maddeler çıkarılıyor ya da yeniden yazılıyor; uzmanların eksik bulduğu içerik için yeni madde yazılıyor.
- Örneklem. İki tur bilişsel görüşme ve küçük bir ön denemeden sonra iki hastaneden veri toplanıyor; örneklem rastgele ikiye bölünüyor: bir yarısı madde analizi, AFA ve güvenirlik, öteki yarısı DFA için.
- Doğrulama ve geçerlik. Genel bir iş yükü ölçeğiyle yüksek, yaşam doyumuyla daha düşük bir ilişki beklentisi önceden yazılıyor. Puanlar iki hastane arasında karşılaştırılacaksa ölçme değişmezliği sınanıyor.
- Yönerge. Boyut puanı madde ortalamasıyla hesaplanıyor; bir boyutta birden çok madde boşsa o boyutun puanı hesaplanmıyor.
Bu plan tezin yöntem bölümünde, veri toplama araçları başlığı altında ayrı bir alt bölüm olarak yer alır; bölümün nasıl yazıldığı tez yöntem bölümü yazısında anlatılır.
Birden çok örneklemi ve analiz turunu kapsayan bu süreçte analiz planı için yöntem desteği işe yarayabilir. Uzmanla Çalış analiz ve yöntem desteğidir; tezi ya da bölümlerini yazmak, bulguları yorumlamak ve savunmak araştırmacının kendi işidir. Ölçek geliştirme bir tez, makale ya da proje için yapılıyorsa analizin kapsamı ve teslim edilenler ölçek geliştirme ve uyarlama desteği sayfasında anlatılır.
Ölçek geliştirme çalışması nasıl raporlanır?
Rapor, okurun sürecin veriye uydurulup uydurulmadığını değerlendirebileceği ayrıntıyı verir; çıkarılan maddeler ve gerekçeleri bunun parçasıdır.
| Aşama | Raporda yazılanlar |
|---|---|
| Tanım | Yapının kavramsal tanımı, boyutları, var olan ölçeklerin neden yetmediği |
| Madde havuzu | Maddelerin kaynağı (literatür, görüşme), havuzdaki madde sayısı |
| Uzman paneli | Uzman sayısı ve alanları, karar ölçütü (KGO kritik değeri), çıkarılan ve değiştirilen maddeler |
| Bilişsel görüşme ve ön deneme | Görüşme sayısı ve turları, yapılan değişiklikler |
| Örneklem | Her örneklemin büyüklüğü, nasıl seçildiği, eksik veri |
| Madde analizi ve AFA | Uygunluk, faktör sayısının belirlenme yolu, çıkarım ve döndürme yöntemi, bütün maddelerin yükleri, çıkarılan maddeler ve gerekçeleri |
| Güvenirlik | Her boyut için α ve ω, güven aralığıyla |
| DFA ve geçerlik | Kestirim yöntemi, uyum indeksleri, yükler; yakınsak, ayırt edici ve ölçüt ilişkileri |
| Puanlama | Ters maddeler, puan hesabı, eksik madde kuralı; ölçeğin son hâli ekte |
Katsayıların ve test sonuçlarının yazım biçimi APA 7’ye göre istatistik raporlama yazısında, analiz sonuçlarının tezdeki yeri bulgular bölümü yazısında anlatılır.
Sık yapılan hatalar
Aşağıdaki dört hata, bu yazıdaki aşamalardan birinin atlanmasından, yetersiz ya da yanlış veriyle yapılmasından ya da kanıtın eksik raporlanmasından doğar.
- Yapıyı tanımlamadan madde yazmak. Tanımı olmayan bir havuzdan çıkan faktörler, sonradan ad verilen rastlantısal madde kümelerine dönüşebilir.
- Havuzu dar tutmak. Son ölçek kadar madde yazıldığında, elemeden sonra boyutlar iki-üç maddeyle kalır.
- Ön deneme verisiyle faktör analizi yapmak. Küçük örneklemde faktör çözümü kararsızdır (MacCallum vd., 1999); ön deneme formu sınamak içindir.
- “Ölçek geçerli ve güvenilirdir” deyip geçmek. Hangi kanıtın, hangi örneklemde ve hangi kullanım için toplandığı yazılır.
Sık sorulan sorular
Ölçek geliştirme ile ölçek uyarlama arasındaki fark nedir?
Ölçek geliştirmede maddeler yapının tanımından yola çıkılarak sıfırdan yazılır. Uyarlamada başka bir dilde ve kültürde geliştirilmiş bir ölçeğin maddeleri çevrilir, kültürel olarak uyarlanır ve özgün yapının yeni kitlede korunup korunmadığı sınanır. Uyarlamada yapı önceden bilindiği için doğrudan DFA kullanılır; yeni bir ölçekte yapı önce AFA ile keşfedilir.
Bir ölçekte kaç madde olmalı?
Sabit bir sayı yoktur. Her boyutun, yapıyı kapsayacak ve tutarlı bir puan üretecek kadar maddesi olmalı; yanıtlama süresi hedef kitle için makul kalmalıdır. İki maddeyle kalan bir boyut faktör analizinde kararsız kestirilir; havuzun geniş yazılmasının bir nedeni de budur. Faktör başına önerilen en az madde sayısı bu kümenin doğrulayıcı faktör analizi yazısında kaynağıyla verilir.
Ölçeği tez için geliştirdim; asıl veride güvenirliği yeniden raporlamam gerekir mi?
Evet. Güvenirlik ölçeğin değil, belirli bir örneklemdeki puanların özelliğidir; geliştirme çalışmasının katsayıları asıl verinizin katsayılarının yerine geçmez. Asıl örneklemde her boyut için α ve ω yeniden hesaplanır.
Geliştirdiğim ölçeğin puanı hangi testle analiz edilir?
Çok maddeli bir ölçeğin toplam ya da ortalama puanı çoğu zaman sürekli kabul edilir; test, araştırma sorusuna ve desene göre seçilir. Tek bir madde ise sıralıdır. Karar akışı istatistiksel test seçimi rehberindedir.
Açıklayıcı faktör analizinde boyutlar beklediğimden farklı çıktı; ne yapmalıyım?
Önce maddelerin içeriğine bakın: beklenmeyen boyut, tanımda atlanan bir yönü ya da maddelerin ortak bir ifade biçimini (ör. hepsinin olumsuz yazılmış olmasını) yansıtıyor olabilir. Kararı verin, gerekçesini yazın ve yapıyı yeni örneklemde DFA ile sınayın. Veriye bakıp tanımı sessizce değiştirmek, sonraki doğrulamanın anlamını zayıflatır.
- #olcek-gelistirme
- #psikometri
- #gecerlik
- #faktor-analizi
- #guvenirlik-analizi
Bilimsel inceleme
Makine öğrenmesi ve biyoistatistik alanlarında çalışır; sağlık, fen ve sosyal bilimlerde disiplinlerarası araştırmalarda istatistik danışmanlığı yürütür.
Kaynakça
- American Educational Research Association, American Psychological Association, & National Council on Measurement in Education. (2014). Standards for educational and psychological testing. American Educational Research Association.
- Boateng, G. O., Neilands, T. B., Frongillo, E. A., Melgar-Quiñonez, H. R., & Young, S. L. (2018). Best practices for developing and validating scales for health, social, and behavioral research: A primer. Frontiers in Public Health, 6, Article 149.
- Clark, L. A., & Watson, D. (1995). Constructing validity: Basic issues in objective scale development. Psychological Assessment, 7(3), 309–319.
- DeVellis, R. F. (2017). Scale development: Theory and applications (4th ed.). Sage.
- Hinkin, T. R. (1998). A brief tutorial on the development of measures for use in survey questionnaires. Organizational Research Methods, 1(1), 104–121.
- Lawshe, C. H. (1975). A quantitative approach to content validity. Personnel Psychology, 28(4), 563–575.
- MacCallum, R. C., Widaman, K. F., Zhang, S., & Hong, S. (1999). Sample size in factor analysis. Psychological Methods, 4(1), 84–99.
- Vandenberg, R. J., & Lance, C. E. (2000). A review and synthesis of the measurement invariance literature: Suggestions, practices, and recommendations for organizational research. Organizational Research Methods, 3(1), 4–70.
- Willis, G. B. (2005). Cognitive interviewing: A tool for improving questionnaire design. Sage.
- Wolf, E. J., Harrington, K. M., Clark, S. L., & Miller, M. W. (2013). Sample size requirements for structural equation models: An evaluation of power, bias, and solution propriety. Educational and Psychological Measurement, 73(6), 913–934.
Analizinizi şimdi yapın
Basira’da kendiniz yapın
Psychometric Studio ücretli planlarda açıktır; ücretsiz planda kapalıdır.
Planları inceleyinUzmanla çalışın
Tez ya da makaleniz için doktora düzeyinde uzmanlar analizinizi yapar veya denetler.
Nasıl çalışır?İlgili yazılar
Araştırma Yöntemleri
Geçerlik ve Güvenirlik Nedir? Türleri ve Kanıtları
Geçerlik ve güvenirlik nedir? Güvenirlik puanların tutarlılığını, geçerlik o puanlara dayanan yorumun kanıtını gösterir. Türleri, katsayıları ve raporlama.
Basira ·
Araştırma Yöntemleri
Ayırt Edici Geçerlik: Fornell-Larcker ve HTMT
Ayırt edici geçerlik, farklı yapıları ölçen puanların gerçekten ayrıştığını gösterir. Fornell-Larcker ölçütü, HTMT oranı, eşikler ve raporlama örnekle.
Basira ·
Araştırma Yöntemleri
Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) Nedir? Uyum İndeksleri
Doğrulayıcı faktör analizi, kuramdan gelen faktör yapısını veriyle sınar. Model kurma, kestirim, CFI, TLI, RMSEA, SRMR ve eşiklerin sınırları.
Basira ·