Literatür Taraması Nasıl Yapılır? Adım Adım

Basira Editör Ekibi · · 13 dk okuma · Bilimsel inceleme: Doç. Dr. Hasan Yıldırım

Aa Yazı boyutu
Yazı boyutu

Anahtar çıkarımlar

  • Tarama, araştırma sorusunu kavramlara ayırmakla başlar: her kavram için Türkçe ve İngilizce eş anlamlılar toplanır, aynı kavramın terimleri OR ile, farklı kavramlar AND ile birleştirilir.
  • Tek veri tabanı yetmez: ulusal yayınlar için TR Dizin ve YÖK Ulusal Tez Merkezi, uluslararası yayınlar için Web of Science ve Scopus, sağlık alanında PubMed birlikte taranır; Google Scholar tamamlayıcıdır.
  • Her aramanın tarihi, veri tabanı, tam dizgesi, filtreleri ve sonuç sayısı o gün kaydedilir; kayıt tutulmayan bir tarama tekrarlanamaz ve raporlanamaz.
  • Kayıtlar bir kaynak yönetim programında (ör. Zotero) toplanır, yinelenenler birleştirilir, önceden yazılmış ölçütlerle elenir ve her aşamanın sayısı PRISMA 2020 akış şemasına işlenir.
  • Yapay zekâ araçları taramanın yerine geçmez: var olmayan kaynak üretebilir ve kayıtlı bir arama stratejisi bırakmaz; yalnız bulunmuş çalışmaları okurken yardımcı olarak, her çıktısı denetlenerek kullanılır.

İçindekiler

İçindekiler

Literatür taraması nasıl yapılır? Araştırma sorusu kavramlarına ayrılır, her kavram için eş anlamlı terimler toplanır ve bunlar bir arama dizgesine çevrilip alana uygun birkaç veri tabanında çalıştırılır. Bulunan kayıtlar bir kaynak yönetim programında toplanır, yinelenenlerden arındırılır, önceden yazılmış ölçütlerle elenir; her aşamanın sayısı kaydedilir ve bir akış şemasıyla raporlanır.

Bu yol haritası, tezin giriş ve kuramsal çerçeve bölümleri için yapılan taramadan sistematik derlemeye kadar aynı omurgayı izler. Fark, adımların ne kadar sıkı belgelendiğindedir. Taramadan çıkan sorunun hipoteze ve analiz planına nasıl çevrildiği tez istatistik analizi yol haritasında anlatılır.

Literatür taraması hangi adımlardan oluşur?

Literatür taraması on bir adımdan oluşur; aşağıdaki tablo her adımda ne yapıldığını ve hangi çıktının elde edildiğini gösterir.

AdımNe yapılır?Çıktı
1. Amaç ve türTaramanın neye hizmet edeceği ve derleme türü belirlenirTür kararı (anlatı, sistematik, kapsam derlemesi)
2. Soru ve kavramlarAraştırma sorusu iki ya da üç ana kavrama ayrılırKavram tablosu
3. Terim listesiHer kavram için Türkçe ve İngilizce eş anlamlılar toplanırTerim listesi
4. Veri tabanlarıAlana uygun ulusal ve uluslararası kaynaklar seçilirKaynak listesi
5. Arama dizgesiTerimler Boole işleçleriyle birleştirilirHer veri tabanı için bir dizge
6. Arama kaydıArama yürütülür; tarih, dizge, filtre ve sonuç sayısı yazılırArama günlüğü
7. Kaynak yönetimiKayıtlar tek bir kütüphanede toplanır, yinelenenler birleştirilirTekilleştirilmiş kayıt listesi
8. ElemeBaşlık-özet ve tam metin, önceden yazılmış ölçütlerle elenirDahil edilen çalışmalar ve dışlama gerekçeleri
9. Atıf zinciriDahil edilen çalışmaların kaynakçası ve onları alıntılayanlar taranırEk kayıtlar
10. Akış şemasıHer aşamanın sayısı PRISMA 2020 şemasına işlenirAkış şeması
11. Veri çıkarma ve sentezHer çalışmadan aynı bilgiler bir tabloya çıkarılır, temalara göre yazılırÇıkarım tablosu ve literatür bölümü

Taramaya başlamadan önce ne yapılır?

Taramaya başlamadan önce taramanın türü belirlenir, araştırma sorusu kavramlarına ayrılır ve her kavram için Türkçe ve İngilizce bir terim listesi çıkarılır.

Adım 1: Taramanın amacını ve türünü belirleyin

“Literatür taraması” sözü farklı işler için kullanılır. Grant ve Booth (2009), derleme türlerini arama, değerlendirme, sentez ve çözümleme açılarından karşılaştırarak 14 türü ayırt etmiş ve bunların pek azının açık, önceden tanımlanmış bir yöntemi olduğunu belirtmiştir. Bir tez için çoğu zaman üç türden biri söz konusudur:

Tür ve raporlamaAmaçArama
Anlatı (geleneksel) derleme; raporlama: tezin giriş ve kuramsal çerçeve bölümleriKonunun kuramsal çerçevesini ve boşluğunu göstermekSeçici; kapsamlı olması beklenmez
Sistematik derleme; raporlama: PRISMA 2020 (Page vd., 2021)Belirli bir soruya ilişkin bütün kanıtı toplamak ve değerlendirmekKapsamlı, önceden yazılmış ve tekrarlanabilir
Kapsam derlemesi (scoping review); raporlama: PRISMA-ScR uzantısı (Tricco vd., 2018)Bir alanda ne kadar ve ne tür çalışma yapıldığını haritalamakKapsamlı; kalite değerlendirmesi zorunlu değil

Anlatı derlemesinde de arama stratejisini, tarihini ve kullandığınız veri tabanlarını yazmak okura taramanın sınırını gösterir. Sistematik derleme yapıyorsanız eleme ölçütlerini ve analiz yolunu taramadan önce bir protokolde yazın.

Dikkat

Sık hata: Tezin girişi için yapılan seçici bir taramayı “sistematik” diye nitelemek. Sistematik sözcüğü, tekrarlanabilir ve belgelenmiş bir yöntem vaadidir.

Adım 2: Araştırma sorusunu kavramlara ayırın

Arama sorunun kendisiyle değil, kavramlarıyla yapılır. Örnek soru: “Üniversite öğrencilerinde fiziksel aktivite düzeyi ile sınav kaygısı arasında ilişki var mı?” Bu sorunun üç kavramı vardır: kitle (üniversite öğrencileri), değişken 1 (fiziksel aktivite) ve değişken 2 (sınav kaygısı). Sağlık bilimlerinde sorular çoğunlukla PICO çerçevesiyle (hasta ya da kitle, müdahale, karşılaştırma, sonuç) ayrıştırılır; çerçevenin adı değil, her kavramın ayrı bir terim kümesine dönüşmesi önemlidir.

Soru henüz bulanıksa önce birkaç güncel derleme okuyarak alanı tanıyın; ardından soruyu daraltın. Daralttığınız soru, ileride yazacağınız hipotezlerin de temelidir (hipotez nasıl yazılır). Araştırmanın nicel mi, nitel mi, karma mı olacağı da aranacak çalışma türünü belirler; ayrım için nitel ve nicel araştırma ve karma desen araştırma yazılarına bakabilirsiniz.

Adım 3: Her kavram için terim listesi çıkarın

Her kavram için eş anlamlıları, yakın terimleri, tekil ve çoğul biçimleri, Türkçe ve İngilizce karşılıkları yazın. Terimleri bulmanın en verimli yolu, konunuzu tam karşılayan iki üç makalenin başlığına, özetine ve anahtar sözcüklerine bakmaktır.

KavramTürkçe terimlerİngilizce terimler
Kitleüniversite öğrencileri, lisans öğrencileriuniversity students, undergraduates, college students
Fiziksel aktivitefiziksel aktivite, egzersiz, sporphysical activity, exercise, sport
Sınav kaygısısınav kaygısı, test kaygısıtest anxiety, exam anxiety

Bazı veri tabanlarının kontrollü sözlüğü vardır. PubMed’in konu başlıkları MeSH’tir; “Test Anxiety” başlığı MeSH’e 2021’de eklenmiştir (NLM MeSH kaydı, 15 Kasım 2026’da okundu). Bu yüzden eski kayıtları kaçırmamak için konu başlığı başlık ve özette aranan serbest terimlerle birlikte kullanılır.

Sık hata: Yalnız Türkçe ya da yalnız İngilizce terimle aramak. Ulusal kaynaklarda Türkçe, uluslararası kaynaklarda İngilizce terimle aranır; iki listeyi birlikte hazırlamak, aynı kavramın iki dilde aynı genişlikte aranmasını sağlar.

Arama nasıl yapılır?

Arama, alana uygun birkaç veri tabanında, her birinin sözdizimine uyarlanmış bir dizgeyle yürütülür; her aramanın tarihi, dizgesi, filtreleri ve sonuç sayısı o gün kaydedilir.

Adım 4: Veri tabanlarını seçin

Aşağıdaki bilgiler her kaynağın resmî sayfasından 15 Kasım 2026’da okunmuştur; sayılar ve erişim koşulları değişebilir.

KaynakKapsam ve erişimDikkat
TR DizinTÜBİTAK ULAKBİM’in dizini; ana sayfada fen ve sosyal bilimlerde 1.818 dergi ve 682.745 makale gösteriliyor; web üzerinden aranırGelişmiş aramada gereken alanlar doldurulur ve her biri “Sorguya Ekle” ile sorguya eklenir
YÖK Ulusal Tez MerkeziTürkiye’deki lisansüstü tezler; tez adı, yazar, danışman, konu, anahtar kelime ve özette arama; yazarın izin verdiği tezlerin tam metni açık erişimdeİzinsiz tezler çevrim içi okunamaz; basılı kopya üniversite kütüphanesi aracılığıyla TÜBESS ile istenir
Web of Science Core CollectionClarivate’in atıf dizini; 22.000’den fazla dergi; abonelikle, ULAKBİM EKUAL listesinde (2025–2027 lisans dönemi)Kurumunuzun üyeliğine bağlıdır; kütüphanenizin bağlantısından girin
ScopusElsevier’in özet ve atıf veri tabanı; 7.000’den fazla yayıncının içeriği, bağımsız bir kurul tarafından seçilir; abonelikle, ULAKBİM EKUAL listesinde (2025–2027 lisans dönemi)Kurumunuzun üyeliğine bağlıdır
PubMedABD Ulusal Tıp Kütüphanesi bünyesindeki NCBI’ın biyomedikal ve yaşam bilimleri kaydı; 40 milyondan fazla kayıt; ücretsizTam metin barındırmaz, bağlantı verir; MeSH konu başlıklarıyla aranır
Google ScholarWeb’den dizinlenen makale, tez, kitap ve ön baskılar; ücretsizHerhangi bir kaynağın kesintisiz kapsandığını garanti etmez; tamamlayıcı kaynaktır

Hangi kaynağın yeterli olduğu alana bağlıdır. Bramer vd. (2017), yayımlanmış 58 sistematik derleme için yürütülüp ileriye dönük kaydedilmiş aramaları çözümlemiş; dahil edilen kaynakların %16’sının yalnız tek bir veri tabanında bulunduğunu, Embase, MEDLINE, Web of Science Core Collection ve Google Scholar birleşiminin ise en iyi sonucu verdiğini göstermiştir. Bu sonuç biyomedikal derlemelere aittir; başka alanlarda uygun birleşim farklı olabilir, ama ders aynıdır: tek veri tabanı yetmez. Türkiye’de yürütülen bir tezde ulusal literatürü kaçırmamak için TR Dizin ve Ulusal Tez Merkezi listeye eklenir.

Google Scholar’ın yeri tamamlayıcıdır. Gusenbauer ve Haddaway (2020), 28 arama sistemini sınadıkları çalışmada Google Scholar’ın Boole sorgularını güvenilir biçimde işlemediğini, sorguyu 256 karakterle sınırladığını ve sonuçlarının her zaman yeniden üretilemediğini bildirmiş; sistematik derlemenin ana arama sistemi olarak uygun olmadığı, gri literatür için tamamlayıcı kaynak olarak uygun olduğu sonucuna varmıştır. Bu ölçümler 2020’de yayımlanmıştır ve araç o günden beri değişmiş olabilir; ana sonuç, tekrarlanabilir bir aramanın Scholar’a dayandırılamayacağıdır.

Sık hata: Taramayı yalnız Google Scholar’ın ilk birkaç sayfasıyla yapmak. Sıralama algoritmasıyla belirlenen ilk sonuçlar, konunun bütününü temsil etmez.

Adım 5: Arama dizgesini kurun

Arama dizgesi üç işleçle kurulur. Aynı kavramın terimleri OR ile birleştirilir (sonuç kümesini genişletir), farklı kavramlar AND ile birleştirilir (daraltır), istenmeyen bir terim NOT ile çıkarılır (dikkatli kullanılır, ilgili kayıtları da düşürebilir). Tırnak işareti terimi öbek olarak arar; yıldız (*) sözcüğün farklı eklerini yakalar; parantezler işlem sırasını belirler. Örnek kavram tablosundan çıkan genel dizge:

("physical activity"
  OR exercise OR sport*)
AND ("test anxiety"
  OR "exam anxiety"
  OR "examination anxiety")
AND ("university student*"
  OR undergraduate*
  OR "college student*")

Aynı dizge her veri tabanının sözdizimine uyarlanır. PubMed’de Boole işleçleri büyük harfle yazılır, arama soldan sağa işlenir ve alan etiketi kullanılınca otomatik terim eşleme kapanır (PubMed yardım sayfası, 15 Kasım 2026). Konu başlığı ([mh]) ile başlık-özet aramasını ([tiab]) birleştiren biçim:

("Test Anxiety"[mh]
  OR "test anxiety"[tiab]
  OR "exam anxiety"[tiab])
AND ("Exercise"[mh]
  OR "physical activity"[tiab]
  OR exercise[tiab])
AND ("Students"[mh]
  OR student*[tiab]
  OR undergraduate*[tiab])

Türkçe kaynaklarda dizgeyi kısa tutun ve terimleri gelişmiş aramada ayrı satırlar olarak deneyin: “sınav kaygısı” ile “fiziksel aktivite”, ardından “sınav kaygısı” ile “egzersiz”. Her denemenin sonucunu ayrı ayrı kaydedin.

Dizgenin işe yarayıp yaramadığını sınamanın yolu, önceden bildiğiniz ve kesinlikle dahil edilmesi gereken üç beş çalışmanın sonuçlarda çıkıp çıkmadığına bakmaktır. Çıkmayan varsa onun başlığındaki ve anahtar sözcüklerindeki terimi listenize ekleyin.

Sık hata: OR ile AND’i parantezsiz karıştırmak. exercise OR sport AND anxiety dizgesi, veri tabanının işlem sırasına göre beklenenden çok farklı bir küme döndürebilir.

Adım 6: Taramayı yürütün ve kaydedin

PRISMA 2020’nin 7. maddesi, bütün veri tabanları, kayıt sistemleri ve web siteleri için tam arama stratejisinin, kullanılan filtre ve sınırlarla birlikte sunulmasını ister (Page vd., 2021). PRISMA-S uzantısı da yalnız aramanın raporlanması için 16 madde tanımlar (Rethlefsen vd., 2021). Bunun pratik karşılığı bir arama günlüğüdür:

AlanNe yazılır?
TarihAramanın yapıldığı gün
Veri tabanıAdı ve varsa alt koleksiyonu
DizgeKopyala-yapıştır ile tam metin
FiltrelerYıl aralığı, dil, yayın türü
Sonuç sayısıEkranda görünen kayıt sayısı
Dışa aktarmaDosya adı ve biçimi

Filtreleri gerekçelendirin. Yıl sınırı, örneğin bir ölçeğin yayımlandığı yıl gibi bir nedene dayanmalıdır. Dil sınırı ise ilgili çalışmaları dışarıda bırakabilir; koyduysanız sınırlılık olarak yazın.

Sık hata: Aramayı yapıp sonuçları kaydetmeden bırakmak. Veri tabanları her gün güncellenir; aynı dizge bir ay sonra farklı sayı verir ve ilk sonuç yeniden üretilemez.

Kayıtlar nasıl elenir ve yönetilir?

Kayıtlar bir kaynak yönetim programında toplanıp yinelenenlerden arındırılır, önceden yazılmış ölçütlerle iki aşamada elenir, atıf zinciriyle tamamlanır ve her aşamanın sayısı PRISMA akış şemasına işlenir.

Adım 7: Kayıtları bir kaynak yönetim programında toplayın

Kaynak yönetim programı kayıtları tek bir kütüphanede toplar, yinelenenleri bulur ve metin yazarken atıf ile kaynakçayı biçimler. Ücretsiz ve açık kaynaklı seçeneklerden biri Zotero’dur. Resmî sitesine göre (15 Kasım 2026) tarayıcı eklentisi (“Zotero Connector”) açık olan sayfadaki kaydı kaydeder, kayıtlar DOI, ISBN ya da PubMed kimliğiyle de eklenebilir, Word, LibreOffice ve Google Docs içinde atıf ve kaynakça üretilir ve 9.000’den fazla atıf biçimi desteklenir.

Toplu sonuçlar için dışa aktarma kullanılır:

  • PubMed sonuçları “Send to: Citation Manager” ile .nbib dosyası olarak;
  • Google Scholar kaydı “Cite” düğmesiyle BibTeX, EndNote, RefMan ya da RefWorks biçiminde;
  • TR Dizin sonuçları ise tek kayıt için BibTeX ya da RIS, liste olarak Excel, CSV ya da ODS biçiminde ve bir seferde en çok 1.000 kayıt olarak aktarılır (her kaynağın yardım sayfası ya da dışa aktarma penceresi, 15 Kasım 2026).

Kayıtlar toplandıktan sonra yinelenenler ayıklanır. Zotero yinelenenleri başlık, DOI ve ISBN alanlarıyla, ardından yayın yılı ve yazarlarla belirler; belgeleri, yinelenen kaydı silmek yerine birleştirmeyi önerir, çünkü birleştirme kaydın koleksiyonlarını ve etiketlerini korur. Otomatik eşleşmeyi gözle de denetleyin: aynı makalenin Türkçe ve İngilizce başlıklı iki kaydı yinelenen olarak yakalanmayabilir.

Sık hata: Yinelenenleri ayıklamadan önceki ve sonraki kayıt sayısını not etmemek. Bu iki sayı akış şemasının ilk kutularıdır.

Adım 8: Başlık-özet ve tam metin elemesi yapın

Dahil etme ve dışlama ölçütleri elemeye başlamadan önce yazılır: kitle, değişkenler ya da müdahale, desen, dil, yıl ve yayın türü. Eleme iki aşamalıdır. İlk aşamada yalnız başlık ve özet okunur, açıkça konu dışı kayıtlar ayrılır; kararsız kalınan kayıt bir sonraki aşamaya geçer. İkinci aşamada tam metin okunur ve dışlanan her çalışmanın gerekçesi (ör. “kitle lise öğrencileri”, “sınav kaygısı ölçülmemiş”) yazılır.

Sistematik derlemede eleme genellikle iki kişi tarafından bağımsız yapılır ve anlaşmazlıklar tartışılarak ya da üçüncü bir kişiyle çözülür. Tek başına çalışan tez öğrencisi en azından bir örneklemi danışmanıyla birlikte eleyerek ölçütlerin aynı biçimde anlaşıldığını sınayabilir.

Dikkat

Sık hata: Tam metne ulaşılamayan çalışmayı sessizce listeden çıkarmak. Bu kayıtlar “erişilemeyen raporlar” olarak sayılır ve akış şemasında ayrı bir kutuda gösterilir.

Adım 9: Atıf zinciriyle taramayı tamamlayın

Veri tabanı araması ne kadar iyi kurulursa kurulsun bazı çalışmaları kaçırır. Bu kayıplar atıf zinciriyle, yani kartopu yöntemiyle tamamlanır.

Wohlin (2014) yöntemin adımlarını tanımlar: geriye doğru kartopunda dahil edilen çalışmaların kaynakçası taranır, ileriye doğru kartopunda ise bu çalışmaları sonradan alıntılayan yayınlar bulunur. İleriye doğru tarama için Web of Science ve Scopus’taki atıf listeleri ya da Google Scholar’daki “Cited by” bağlantısı kullanılabilir. Bu yolla bulunan kayıtlar da aynı ölçütlerle elenir ve akış şemasında “diğer yöntemler” altında ayrıca sayılır.

Adım 10: PRISMA akış şemasını çizin

PRISMA 2020 (Page vd., 2021), sistematik derlemelerin raporlanması için 27 maddelik bir kontrol listesi ve bir akış şeması önerir. Şema, aramadan bulunan kayıt sayısından derlemeye dahil edilen çalışma sayısına kadar her aşamayı gösterir:

  • veri tabanlarından ve kayıt sistemlerinden bulunan kayıtlar,
  • eleme öncesi çıkarılan yinelenenler,
  • başlık-özet aşamasında elenenler,
  • tam metni istenen ve ulaşılamayan raporlar,
  • gerekçesiyle dışlanan raporlar ve
  • sonunda dahil edilen çalışmalar.

Resmî sitede yeni derlemeler için (yalnız veri tabanı ve kayıt sistemleri araması ya da buna ek olarak başka kaynaklar, ör. atıf zinciri) ve güncellenen derlemeler için ayrı Word şablonları vardır. Şemayı R paketi ya da tarayıcıda çalışan bir uygulamayla da üretebilirsiniz (Haddaway vd., 2022).

PRISMA 2020 bir raporlama kılavuzudur: sistematik derlemenin nasıl yürütüleceğini anlatmaz ve bir derlemenin yöntem kalitesini değerlendirmek için kullanılmamalıdır (Page vd., 2021). Anlatı derlemesi yazıyorsanız PRISMA’ya uymanız gerekmez; ama aramanın sayılarını bir paragrafta vermek okura taramanın ne kadar geniş olduğunu gösterir.

Sık hata: Şemadaki sayıların birbirini tutmaması. Her kutudaki sayı, bir önceki kutudan çıkarılanlarla açıklanabilmelidir; arama günlüğü bu yüzden tutulur.

Okunan çalışmalar nasıl sentezlenir?

Dahil edilen çalışmalardan aynı bilgiler bir çıkarım tablosuna aktarılır ve literatür bölümü çalışma çalışma değil, tema tema yazılır.

Adım 11: Veri çıkarın ve temalara göre yazın

Dahil edilen her çalışmadan aynı bilgileri bir tabloya çıkarın: yazar ve yıl, ülke, örneklem ve büyüklüğü, desen, ölçme araçları, analiz yöntemi, ana bulgu ve nicel çalışmalarda etki büyüklüğü.

Bu tablo üç işe yarar. Literatür bölümünü çalışma çalışma değil tema tema yazmanızı sağlar; ölçme aracınızı seçerken hangi ölçeğin hangi kitlede kullanıldığını ve geçerlik ve güvenirlik kanıtını gösterir; önceki çalışmalardaki etki büyüklüğü değerleri de G*Power ile güç analizi yaparak örneklem büyüklüğünüzü gerekçelendirmenin dayanağı olur. Yayın yanlılığı yayımlanmış etki büyüklüklerini şişirebileceği için tek bir çalışmanın değeri yerine birkaç çalışmanın ortak kestirimi (varsa bir meta-analiz) ya da önemsediğiniz en küçük etki kullanılır; bu seçim G*Power yazısında anlatılır.

Literatür bölümünde her paragraf bir iddiayla başlar ve o iddiayı destekleyen ya da onunla çelişen çalışmaları bir arada tartışır. Çelişkili bulgular varsa nedenini (farklı kitle, farklı ölçek, farklı desen) arayın; tezinizin dolduracağı boşluk çoğunlukla burada görünür. Taramanın yöntemi ise tezin yöntem bölümünde ya da derlemenin kendi yöntem kısmında, arama günlüğüne dayanarak yazılır.

Dikkat

Sık hata: Özetleri art arda sıralamak. “A (2019) şunu buldu. B (2021) şunu buldu.” biçimindeki bir metin taramayı gösterir ama sentez yapmaz.

Literatürden çıkan etki büyüklüklerini analiz planına ve örneklem hesabına çevirirken bir uzmandan destek alabilirsiniz. Uzmanla Çalış analiz ve yöntem desteğidir; tezi ya da bölümlerini yazmak, bulguları yorumlamak ve savunmak araştırmacının kendi işidir. Desteğin kapsamı ve teslim edilenler tez istatistik analizi ve raporlama desteği sayfasındadır.

Yapay zekâ araçları literatür taramasında nerede durur?

Yapay zekâ araçları taramanın yerine geçmez. İki neden öne çıkar. Birincisi, bir sohbet modeli kaynak uydurabilir: 2023’te yayımlanan bir ölçümde GPT-3.5’in gösterdiği kaynakların %55’i, GPT-4’ünkilerin %18’i hiç yoktu (Walters ve Wilder, 2023). İkincisi, böyle bir “tarama” kayıtlı bir arama stratejisi bırakmaz; akış şemasının ilk kutusu doldurulamaz.

Daha güvenli kullanım, sizin bulduğunuz ve okuduğunuz belgeler üzerinde, her yanıtın belgedeki yerini gösteren araçlardır. Bu yaklaşımın nasıl çalıştığı ve sınırları RAG nedir yazısında anlatılır; istemi nasıl yazacağınız ve kullanımı nasıl kaydedeceğiniz için araştırmacılar için prompt mühendisliği yazısına bakabilirsiniz. Bu araçlarla elde ettiğiniz her bilgi kaynağın kendisinden denetlenir; kullanım, kurumunuzun yönergesinin istediği biçimde belirtilir.

Literatür taraması kontrol listesi

Taramayı bitirmeden önce aşağıdaki on altı madde denetlenir; maddeler yukarıdaki adımların sırasını izler.

Başlamadan önce

  • Taramanın amacı ve türü (anlatı, sistematik, kapsam derlemesi) belli.
  • Araştırma sorusu kavramlara ayrıldı.
  • Her kavram için Türkçe ve İngilizce terim listesi hazır.
  • Dahil etme ve dışlama ölçütleri yazıldı.

Arama

  • Ulusal (TR Dizin, Ulusal Tez Merkezi) ve uluslararası veri tabanları seçildi.
  • Her veri tabanı için dizge, o veri tabanının sözdizimine uyarlandı.
  • Dizge, önceden bilinen çalışmalarla sınandı.
  • Her arama tarih, dizge, filtre ve sonuç sayısıyla günlüğe yazıldı.

Eleme ve yönetim

  • Kayıtlar kaynak yönetim programında toplandı; yinelenenler birleştirildi ve sayıldı.
  • Başlık-özet ve tam metin elemesi yapıldı; dışlama gerekçeleri yazıldı.
  • Atıf zinciri (geriye ve ileriye doğru) tarandı.
  • Akış şemasındaki sayılar birbirini tutuyor.

Sentez ve yazım

  • Her çalışmadan aynı bilgiler bir çıkarım tablosuna aktarıldı.
  • Literatür bölümü temalara göre yazıldı; çelişkili bulgular tartışıldı.
  • Taramanın yöntemi ve sınırlılıkları (dil, yıl, erişim) yazıldı.
  • Yapay zekâ araçlarıyla elde edilen her bilgi kaynağından denetlendi.

Sık sorulan sorular

Literatür taraması için kaç kaynak yeterlidir?

Tek bir sayı yoktur. Sistematik derlemede soru, ölçütlere uyan bütün çalışmaları bulmaktır; anlatı derlemesinde ise konunun kuramsal çerçevesini, temel çalışmalarını ve güncel tartışmalarını kapsayan kaynak sayısı yeterlidir. Danışmanınızın ve enstitünüzün beklentisini öğrenin; kaynak sayısından çok, ana çalışmaların atlanmamış olması önemlidir.

Tarama ne kadar geriye gitmelidir?

Yıl sınırı bir gerekçeye dayanmalıdır: bir kavramın ortaya çıkışı, bir ölçeğin yayımlanması ya da bir uygulamanın başlaması gibi. Gerekçesiz bir “son on yıl” sınırı temel çalışmaları dışarıda bırakabilir; koyduysanız sınırlılık olarak yazın.

Tezlerdeki bulguları literatürde kullanabilir miyim?

Evet. Ulusal Tez Merkezi’ndeki tezler hem aynı sorunun daha önce çalışılıp çalışılmadığını görmek hem de yayımlanmamış sonuçlara ulaşmak için taranır. Tezin ilerleyen yıllarda makaleye dönüşüp dönüşmediğine de bakın; dönüştüyse ikisi aynı çalışmanın iki raporudur ve bir kez sayılır.

Kaynak yönetim programı kullanmak zorunlu mu?

Zorunlu değildir, ama yüzlerce kayıtta yinelenenleri elle bulmak ve kaynakçayı elle biçimlemek hataya açıktır. Program, hangi kaydın nereden geldiğini de saklar; bu bilgi akış şeması için gerekir.

Literatür taramasında destek almak etik mi?

Arama dizgesi ve veri tabanı seçimi için üniversitenizin kütüphanecilerinden yardım isteyebilirsiniz. Taramanın, okumanın, sentezin ve yazımın kendisi ise tez yazarına aittir. Bir istatistik danışmanından alınan yöntem ve analiz desteği de aynı çizgidedir: istatistik danışmanı analizi yapar ya da denetler, taramayı ve tezi yazmaz; alınan destek kurumunuzun tez yazım kılavuzunun istediği biçimde belirtilir.

  • #literatur-taramasi
  • #sistematik-derleme
  • #akademik-yazim
  • #tez-istatistik-analizi

Bilimsel inceleme

Doç. Dr. Hasan Yıldırım

Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Öğretim Üyesi

İnceleme tarihi:

Makine öğrenmesi ve biyoistatistik alanlarında çalışır; sağlık, fen ve sosyal bilimlerde disiplinlerarası araştırmalarda istatistik danışmanlığı yürütür.

Kaynakça

  1. Bramer, W. M., Rethlefsen, M. L., Kleijnen, J., & Franco, O. H. (2017). Optimal database combinations for literature searches in systematic reviews: A prospective exploratory study. Systematic Reviews, 6, Article 245.
  2. Grant, M. J., & Booth, A. (2009). A typology of reviews: An analysis of 14 review types and associated methodologies. Health Information & Libraries Journal, 26(2), 91–108.
  3. Gusenbauer, M., & Haddaway, N. R. (2020). Which academic search systems are suitable for systematic reviews or meta-analyses? Evaluating retrieval qualities of Google Scholar, PubMed, and 26 other resources. Research Synthesis Methods, 11(2), 181–217.
  4. Haddaway, N. R., Page, M. J., Pritchard, C. C., & McGuinness, L. A. (2022). PRISMA2020: An R package and Shiny app for producing PRISMA 2020-compliant flow diagrams, with interactivity for optimised digital transparency and Open Synthesis. Campbell Systematic Reviews, 18(2), Article e1230.
  5. Page, M. J., McKenzie, J. E., Bossuyt, P. M., Boutron, I., Hoffmann, T. C., Mulrow, C. D., Shamseer, L., Tetzlaff, J. M., Akl, E. A., Brennan, S. E., Chou, R., Glanville, J., Grimshaw, J. M., Hróbjartsson, A., Lalu, M. M., Li, T., Loder, E. W., Mayo-Wilson, E., McDonald, S., … Moher, D. (2021). The PRISMA 2020 statement: An updated guideline for reporting systematic reviews. BMJ, 372, Article n71.
  6. Rethlefsen, M. L., Kirtley, S., Waffenschmidt, S., Ayala, A. P., Moher, D., Page, M. J., Koffel, J. B., & PRISMA-S Group. (2021). PRISMA-S: An extension to the PRISMA Statement for Reporting Literature Searches in Systematic Reviews. Systematic Reviews, 10, Article 39.
  7. Tricco, A. C., Lillie, E., Zarin, W., O'Brien, K. K., Colquhoun, H., Levac, D., Moher, D., Peters, M. D. J., Horsley, T., Weeks, L., Hempel, S., Akl, E. A., Chang, C., McGowan, J., Stewart, L., Hartling, L., Aldcroft, A., Wilson, M. G., Garritty, C., … Straus, S. E. (2018). PRISMA extension for scoping reviews (PRISMA-ScR): Checklist and explanation. Annals of Internal Medicine, 169(7), 467–473.
  8. Walters, W. H., & Wilder, E. I. (2023). Fabrication and errors in the bibliographic citations generated by ChatGPT. Scientific Reports, 13, Article 14045.
  9. Wohlin, C. (2014). Guidelines for snowballing in systematic literature studies and a replication in software engineering. In Proceedings of the 18th International Conference on Evaluation and Assessment in Software Engineering (pp. 1–10). Association for Computing Machinery.

Analizinizi şimdi yapın

Basira’da kendiniz yapın

Verinizi yükleyin; Basira doğru testi önerir, varsayımları denetler ve sonucu raporlar.

Ücretsiz deneyin Panele git

Uzmanla çalışın

Tez ya da makaleniz için doktora düzeyinde uzmanlar analizinizi yapar veya denetler.

Nasıl çalışır?

İlgili yazılar