Etik Kurul Başvurusu Nasıl Yapılır? Adım Adım Rehber

Basira Editör Ekibi · · 13 dk okuma · Bilimsel inceleme: Doç. Dr. Hasan Yıldırım

Aa Yazı boyutu
Yazı boyutu

Anahtar çıkarımlar

  • İnsan katılımcılardan ya da onlara ait verilerden yararlanan bir araştırma, veri toplanmaya başlamadan önce etik kurul onayı alır. Başlamadan önce alınması gereken izinleri yazılı almamak, YÖK yönergesinde etik ihlal sayılır.
  • Doğru kurul araştırmanın türüne göre seçilir: üniversitelerde sosyal ve beşeri bilimler, sağlık bilimleri ile fen ve mühendislik bilimleri kurulları; ilaçla yapılan müdahaleli klinik araştırmada ayrıca TİTCK izni gerekir. Kurulun adı ve istediği belgeler kurumdan kuruma değişir.
  • Başvuru dosyasının çekirdeği araştırma protokolüdür: amaç, hipotezler, desen, örneklem ve gerekçesi, veri toplama araçları ve analiz planı. Yöntemce zayıf bir araştırma, katılımcının zamanını ve riskini boşa harcadığı için etik açıdan da sorunludur.
  • Bilgilendirilmiş onam, KVKK aydınlatma metni ve açık rıza ayrı belgelerdir. Onam metni sade dille yazılır; katılımcının istediği an ayrılabileceği açıkça söylenir.
  • Onaydan sonra protokolde yapılan esaslı değişiklik kurula bildirilir; tez ve makalede kurulun adı, karar tarihi ve sayısı yöntem bölümünde yazılır.

İçindekiler

İçindekiler

Etik kurul başvurusu, insan katılımcılardan ya da onlara ait verilerden yararlanacak bir araştırmanın planını veri toplanmadan önce bağımsız bir kurulun değerlendirmesine sunmaktır. Başvuruda amaç ve yöntem, veri toplama araçları, örneklem gerekçesi, onam metinleri ve verinin nasıl korunacağı anlatılır; kurul onay vermeden veri toplanmaz.

Bu yol haritası süreci dokuz adımda anlatır. Anlatılanlar genel bilgidir, hukuki tavsiye değildir. Başvuru formları, istenen belgeler, kurulların toplanma takvimi ve karar süreleri kurumdan kuruma değişir; her adımda kurumunuzun güncel yönergesine ve kurulun internet sayfasına bakın. Mevzuat bilgileri 15 Kasım 2026’da resmî metinlerden kontrol edilmiştir.

Etik kurul başvurusunun adımları nelerdir?

Etik kurul başvurusu dokuz adımda hazırlanır; aşağıdaki tablo her adımda ne yapıldığını ve hangi çıktının elde edildiğini gösterir.

AdımNe yapılır?Çıktı
1. GereklilikAraştırmanın etik kurul onayı isteyip istemediği belirlenirKarar ve gerekçesi
2. Kurul seçimiAraştırmanın türüne göre doğru kurul ve ek izinler belirlenirKurul adı, izin listesi
3. ProtokolAmaç, hipotezler, desen, örneklem, araçlar ve analiz planı yazılırAraştırma protokolü
4. Örneklem gerekçesiKatılımcı sayısı güç analizi ya da başka bir gerekçeyle hesaplanırÖrneklem hesabı
5. Araçlar ve izinlerAnket, görüşme formu, ölçek izinleri ve kurum izinleri eklenirEkler
6. Onam metniKatılımcı bilgilendirme ve onam formu sade dille yazılırOnam formu
7. Kişisel veriKVKK metinleri ve veri yönetim planı hazırlanırAydınlatma metni, veri planı
8. Başvuru ve kararDosya gönderilir, düzeltme istenirse yanıtlanırOnay belgesi
9. Değişiklik ve raporlamaEsaslı değişiklik bildirilir, onay tez ve makalede yazılırYöntem bölümündeki onay bilgisi

Adımlar her zaman bu sırayla ilerlemez. Kurul bir belgeyi eksik bulursa 3. ya da 6. adıma dönersiniz; bu yüzden takviminize düzeltme turu için pay bırakın.

Araştırmanız etik kurul onayı gerektiriyor mu?

İnsan katılımcılardan ya da onlara ait verilerden yararlanan bir araştırma genellikle etik kurul onayı gerektirir; başvurunun hangi kurula yapılacağını araştırmanın türü ve kurumunuzun yönergesi belirler.

Adım 1: Araştırmanın onay isteyip istemediğini belirleyin

Yükseköğretim Kurulu’nun Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi, yükseköğretim kurumlarında ya da kurum mensuplarınca yürütülen ve “insan ve hayvan üzerinde deney niteliği taşımayan” her türlü araştırmanın etik ilke ve kurallar doğrultusunda incelenmesini, görüş bildirilmesini ve onaylanmasını üniversitelerin bilimsel araştırma ve yayın etiği kurullarına verir (Yükseköğretim Kurulu, 2025, md. 2 ve md. 7).

Yönergenin kapsamı lisansüstü eğitim sırasında yapılan tezleri de açıkça içerir (md. 2).

Aynı yönerge, araştırmaya başlamadan önce alınması gereken izinleri yetkili birimlerden yazılı olarak almamayı ve anket ya da tutum araştırmalarında katılımcıların açık rızası alınmadan ya da araştırma bir kurumda yapılıyorsa ayrıca kurumun izni alınmadan elde edilen verileri yayımlamayı etik ihlal sayar (md. 4/2-g ve 4/2-ı).

Tıp alanında Helsinki Bildirgesi’nin Ekim 2024’te kabul edilen son sürümü, kimliği belirlenebilir insan materyali ve verisiyle yapılan araştırmaları da kapsar ve araştırma protokolünün araştırma başlamadan önce bir araştırma etik kuruluna sunulup onaylanmasını ister (World Medical Association, 2025).

Araştırma türüEtik kurul onayıDikkat edilecek nokta
Anket, ölçek, görüşme, odak grup, gözlemİstenir (kurumunuzun yönergesine bakın)Veri anonim toplansa da başvuru yapılır
Deney ya da müdahale (eğitim programı, uygulama)İstenirHangi kurula gideceğini kurumunuz belirler (Adım 2); kontrol grubunun ne alacağı protokolde yazılır
İlaçla yapılan klinik araştırmaİstenir; ayrıca TİTCK izni gerekirAyrı yönetmeliğe tabidir (Adım 2)
Hasta dosyası ya da okul kaydı gibi geriye dönük veriGenellikle istenirKaydı tutan kurumun izni de gerekir
Kişisel veri içermeyen açık veri seti ya da yayımlanmış istatistikKurumunuza sorunVeri kaynağının kullanım koşulları geçerlidir
Yalnız yayımlanmış çalışmalarla literatür taraması ya da meta-analizKurumunuza sorunBazı kurum ve dergiler gerekçeli beyan ister

Tablonun son iki satırında kural kurumdan kuruma değişir. Onay gerekmediğini düşünüyorsanız bunu kendi kararınız olarak bırakmayın: danışmanınızla birlikte kurumunuzun yönergesine bakın ve gerekirse kuruldan yazılı görüş alın. Hedef derginin yazım kuralları da etik kurul bilgisini ya da onay gerekmediğine ilişkin beyanı isteyebilir.

Adım 2: Doğru kurulu ve ek izinleri belirleyin

YÖK yönergesine göre üniversiteler bilimsel araştırma ve yayın etiği kurullarını sosyal ve beşeri bilimler, sağlık bilimleri ile fen ve mühendislik bilimleri alanlarında oluşturur (Yükseköğretim Kurulu, 2025, md. 6). Eğitim, psikoloji ya da işletme alanındaki bir anket çalışması genellikle sosyal ve beşeri bilimler kuruluna, katılımcıların sağlık bilgisini toplayan bir çalışma sağlık bilimleri alanındaki kurula gider. Kurulların adları ve iş bölümü kurumdan kuruma değişir.

Yönergenin bu kurullara verdiği alan, Adım 1’deki alıntıda görüldüğü gibi, insan ve hayvan üzerinde deney niteliği taşımayan araştırmalardır (md. 2 ve md. 7). Eğitim programı gibi bir müdahale içeren çalışmanızın hangi kurula gideceğini başvurudan önce kurumunuza sorun.

İlaçla yapılan müdahaleli klinik araştırmalar ayrı bir mevzuata tabidir: Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu’nun (TİTCK) Beşeri Tıbbi Ürünlerin Klinik Araştırmaları Hakkında Yönetmeliği. Bu araştırmalar etik kurul onayı ve Kurum izni alındıktan sonra başlatılabilir (Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu, 2023, md. 11).

Gözlemsel çalışmalar dahil müdahalesiz çalışmalar ve geriye dönük (retrospektif) çalışmalar yönetmeliğin kapsamı dışındadır (md. 2).

Yine de klinik araştırmalar etik kurulları beşeri tıbbi ürünlerle yapılan gözlemsel çalışmaları ve Tıbbi Cihaz Klinik Araştırmaları Yönetmeliği kapsamındaki araştırmaları da değerlendirir (md. 61/11). Bu kurullar aynı fıkrada sayılanlar dışındaki araştırmaları değerlendiremez. İlaç ya da tıbbi cihaz içermeyen sağlık araştırmalarının, müdahale içerenler de dahil, hangi kurula gideceğini kurumunuzun yönergesi belirler.

İpucu

Veri bir okulda, hastanede ya da başka bir kurumda toplanacaksa o kurumdan ayrıca izin alınır. Bazı kurumlar başvuruda etik kurul onayını, bazı etik kurullar ise başvuruda kurum iznini ister; sırayı iki tarafa da sorun.

Başvuru dosyası nasıl hazırlanır?

Başvuru dosyasının çekirdeği araştırma protokolüdür; ona örneklem gerekçesi, veri toplama araçlarının katılımcının göreceği son hâli ve gerekli izinler eklenir.

Adım 3: Araştırma protokolünü yazın

Kurul, araştırmanın etik değerlendirmesini protokol üzerinden yapar. Protokol araştırmanın amacını ve önemini, araştırma sorularını ve hipotezleri, deseni, evreni ve örneklemi, dahil etme ve dışlama ölçütlerini, veri toplama araçlarını ve sürecini ve analiz planını içerir. Bu bilgilerin büyük bölümü tezin yöntem bölümüyle aynıdır; tezin yöntem bölümü yazısı her alt başlığı ayrıntılı anlatır.

Kurulu ikna eden şey yöntemin ayrıntısıdır. “Ölçekler uygulanacak ve sonuçlar analiz edilecek” cümlesi bir protokol değildir. Hangi ölçeğin kime, nerede, ne zaman ve nasıl uygulanacağını, bir katılımcının kaç dakikasını alacağını ve verinin hangi testlerle analiz edileceğini yazın. Analiz planını veri toplanmadan önce yazmak hem kurulun hem de sizin işinizi kolaylaştırır; planın adımları tez istatistik analizi yol haritasındadır.

Dikkat

Sık hata: Protokolde bir yöntem, tezde başka bir yöntem anlatmak. Tezde yazılan desen, örneklem ve araçlar kurulun onayladığı protokolle uyuşmalıdır.

Adım 4: Örneklem büyüklüğünü gerekçelendirin

Örneklem gerekçesi etik bir sorudur. Emanuel, Wendler ve Grady (2000) bir araştırmayı etik kılan yedi koşul sayar:

  • toplumsal ya da bilimsel değer,
  • bilimsel geçerlik,
  • katılımcıların adil seçimi,
  • olumlu risk-yarar dengesi,
  • bağımsız inceleme,
  • bilgilendirilmiş onam ve
  • katılımcılara saygı.

Yazarlara göre bilgilendirilmiş onam tek başına bir araştırmayı etik kılmaya yetmez. Bilimsel geçerlik koşulunun pratik anlamı şudur: yöntemce sağlam olmayan bir araştırma, katılımcıyı yanıtlanamayacak bir soru için zahmete ve riske sokar.

Halpern, Karlawish ve Berlin (2002) bu nedenle istatistiksel gücü yetersiz klinik denemeleri etik açıdan sorunlu bulur ve yalnız iki istisna tanır: sonuçları önceden planlanmış bir meta-analizde birleştirilecek nadir hastalık denemeleri ve karşılaştırma dışında tanımlı bir amaç için yeterli güçte olan erken evre denemeler. Tersi de geçerlidir: gerekenden çok katılımcı toplamak, fazladan kişiyi gereksiz yere sürece katar.

Kurul bu yüzden katılımcı sayısının nereden geldiğini sorar. Lakens (2022) örneklem büyüklüğünün güç analizi, istenen kestirim kesinliği ya da kaynak kısıtı gibi farklı yollarla gerekçelendirilebileceğini ve hangisi seçildiyse açıkça yazılması gerektiğini anlatır. Hesabın nasıl yapıldığı örneklem büyüklüğü hesaplama yazısında, G*Power ile adım adım uygulaması G*Power ile güç analizi yazısındadır. Başvuruda beklenen etki büyüklüğünü, kaynağını, anlamlılık düzeyini, gücü ve beklenen yanıtsızlık payını birlikte yazın.

Adım 5: Veri toplama araçlarını ve izinleri ekleyin

Başvuruya veri toplama araçlarının katılımcının göreceği son hâli eklenir:

  • anket formu,
  • ölçekler,
  • görüşme ya da odak grup soruları,
  • gözlem formu,
  • deney yönergesi.

Başkasına ait bir ölçek kullanıyorsanız ölçek sahibinden aldığınız izin yazışmasını ekleyin. Anketin nasıl kurulacağı, hazır ölçeğin nasıl uyarlanacağı ve pilot uygulama anket nasıl hazırlanır yazısında anlatılır.

Çevrim içi formla veri topluyorsanız formun hangi platformda tutulacağını, IP adresi ya da e-posta kaydının kapalı olup olmadığını ve verinin hangi ülkedeki sunucuda saklanacağını da yazın. Bu bilgiler hem kurulun hem de aydınlatma metninin konusudur.

Katılımcı nasıl bilgilendirilir?

Katılımcı sade dille yazılmış bir bilgilendirilmiş onam formuyla bilgilendirilir; kişisel veri işleniyorsa KVKK aydınlatma metni ve gerekiyorsa açık rıza metni ayrıca hazırlanır.

Adım 6: Bilgilendirilmiş onam formunu hazırlayın

Bilgilendirilmiş onam formu, katılımcıya araştırmanın ne olduğunu ve katılmanın ona ne anlama geldiğini anlatır ve onun gönüllü kararını belgeler. Helsinki Bildirgesi, onam verebilecek durumdaki kişilerin katılımının gönüllü olmasını, bilginin sade bir dille verilmesini ve onamın kâğıt üzerinde ya da elektronik olarak belgelenmesini ister. Onam yazılı alınamıyorsa yazılı olmayan onam tanık önünde alınır ve belgelenir; katılımcı istediği an, herhangi bir yaptırımla karşılaşmadan çalışmadan ayrılabilir (World Medical Association, 2025). Bir formda genellikle şunlar bulunur:

  • araştırmanın amacı, kimin yürüttüğü ve iletişim bilgisi;
  • katılımcıdan ne isteneceği ve bunun ne kadar süreceği;
  • olası riskler, rahatsızlıklar ve beklenen yararlar;
  • katılımın gönüllü olduğu, bir soruyu yanıtlamamanın ve çalışmadan ayrılmanın hiçbir yaptırımı olmadığı;
  • verinin nasıl saklanacağı, kimlerin erişeceği ve sonuçların nasıl yayımlanacağı;
  • ücret ya da hediye verilecekse bunun ne olduğu.

Formu yazmak yetmez, okurun anlaması gerekir. Flory ve Emanuel (2004) onam sürecinde anlamayı artırmak için denenen yöntemleri derlemiş; çoğul ortam (video, bilgisayar) ve geliştirilmiş formlarla yapılan girişimlerin sınırlı başarı gösterdiğini, araştırma ekibinden birinin katılımcıyla bire bir daha uzun konuşmasının en etkili yol göründüğünü bulmuştur. Nishimura vd. (2013) yalnız randomize denemelerle yaptıkları daha yeni derlemede geliştirilmiş onam formlarını ve uzatılmış görüşmeyi en etkili yöntemler olarak bulmuştur. Pratik karşılığı şudur: kısa cümleler kurun, terim kullanacaksanız açıklayın ve katılımcının soru sorabileceği bir yol bırakın.

Katılımcılar 18 yaşından küçükse ya da onam verme yeterliği sınırlıysa veli ya da yasal temsilcinin onamı alınır; katılımcının kendisine de anlayacağı dille bilgi verilir ve kabulü sorulur. Hangi yaş grubunda hangi formun istendiği kurumdan kuruma değişir.

Adım 7: KVKK metinlerini ve veri yönetim planını hazırlayın

Türkiye’de kişisel verilerin işlenmesi 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu’na (KVKK) tabidir. Kanun kişisel veriyi kimliği belirli ya da belirlenebilir gerçek kişiye ilişkin her türlü bilgi olarak tanımlar; sağlık, din, etnik köken, biyometrik ve genetik veriler gibi kategorileri özel nitelikli kişisel veri sayar ve daha sıkı koşullara bağlar (md. 3 ve md. 6).

Veri sorumlusu, veriyi toplarken kendi kimliğini, verinin hangi amaçla işleneceğini, kimlere aktarılabileceğini, toplama yöntemini, hukuki sebebini ve ilgili kişinin haklarını bildirmekle yükümlüdür (md. 10; Kişisel Verilerin Korunması Kanunu, 2016).

Dikkat

Bilgilendirilmiş onam, KVKK aydınlatma metni ve açık rıza aynı belge değildir. Kişisel Verileri Koruma Kurulu’nun 18 Şubat 2026 tarihli ilke kararına göre, açık rızaya dayanan veri işlemede aydınlatma ve açık rıza metinleri ayrı başlıklar altında ve ayrı beyanla düzenlenir; açık rıza dışındaki bir hukuki sebebe dayanılıyorsa yalnız aydınlatma yapılır, ayrıca açık rıza metni sunulmaz (Kişisel Verileri Koruma Kurumu, 2026). Anket formunda bu metinlerin nasıl yerleştirileceği anket nasıl hazırlanır yazısının 7. adımındadır.

Kanunun 28. maddesi ise kişisel verilerin resmî istatistik ile anonim hâle getirilerek araştırma, planlama ve istatistik gibi amaçlarla işlenmesi (md. 28/1-b) ve belirli koşullarla bilimsel amaçlarla işlenmesi (md. 28/1-c) gibi durumlarda kanunun uygulanmayacağını söyler. Araştırmanızın hangi metinleri gerektirdiğini ve bir istisnaya girip girmediğini kendiniz yorumlamayın; kurumunuzun kişisel verilerin korunması birimine ve etik kuruluna danışın.

Kanun anonim hâle getirmeyi, verinin başka verilerle eşleştirilse bile kimliği belirli ya da belirlenebilir bir kişiyle ilişkilendirilemeyecek hâle getirilmesi olarak tanımlar (md. 3). Bu eşik yüksektir.

Rocher, Hendrickx ve de Montjoye (2019), 15 demografik özelliğin Amerikalıların %99,98’ini herhangi bir veri setinde doğru biçimde yeniden tanımlamaya yeteceğini kestirmiştir. Adı silmek tek başına anonimleştirme değildir; veri ve veri kaynakları yazısı bu ayrımı kısaca anlatır.

Başvuruya kısa bir veri yönetim planı ekleyin:

  • Hangi kişisel bilgiler toplanacak ve her biri neden gerekli?
  • Kimlik bilgileri ile yanıtlar ayrı mı tutulacak; eşleştirme anahtarı kimde ve nerede saklanacak?
  • Veriye kimler erişecek, nerede ve ne kadar süre saklanacak, süre sonunda nasıl imha edilecek?
  • Veri bir analiz aracına ya da üçüncü bir hizmete aktarılacak mı? Katılımcı verisini bir sohbet aracına yapıştırmadan önce onam ve aydınlatma metninde yazdıklarınıza bakın; yapay zekâ ile veri analizi yazısı bu riski anlatır.

Başvurudan sonra ne olur?

Kurul dosyayı görüşüp onay verir, düzeltme ister ya da reddeder; veri toplama onaydan sonra başlar, esaslı değişiklikler kurula bildirilir ve onay bilgisi tezde ve makalede raporlanır.

Adım 8: Başvuruyu gönderin ve kurul kararını izleyin

Dosyanın nasıl gönderileceğini (elektronik başvuru sistemi, kurul sekreterliği, danışmanın imzası) kurumunuzun yönergesi belirler. Kurul dosyayı toplantısında görüşür ve onay verir, düzeltme ister ya da reddeder. Düzeltme istendiğinde her isteğe ayrı ayrı yanıt veren kısa bir yazı hazırlayın ve değiştirdiğiniz yerleri belgelerde işaretleyin. Kurulların toplantı sıklığı ve karar süresi kurumdan kuruma değişir; veri toplama takviminizi kurulun ilan ettiği toplantı tarihlerine göre kurun.

Onay belgesini saklayın: kurulun adı, kararın tarihi ve sayısı daha sonra tezde ve makalede istenecektir. Veri toplama onay tarihinden önce başlamaz. Pilot uygulamanın da onay kapsamında olup olmadığını kuruldan öğrenin.

Adım 9: Değişiklikleri bildirin ve onayı raporlayın

Onaydan sonra protokolde esaslı bir değişiklik yaparsanız (yeni bir ölçek, farklı bir katılımcı grubu, başka bir veri toplama yeri, örneklemin büyütülmesi) bunu veri toplamaya devam etmeden kurula bildirin. Hangi değişikliğin bildirim ya da yeni başvuru gerektirdiği kurumunuzun yönergesinde yazar.

Tezde ve makalede etik kurul bilgisi yöntem bölümünde yazılır: kurulun adı, karar tarihi ve sayısı ile katılımcılardan onam alındığı. Helsinki Bildirgesi ayrıca insan katılımcılarla yapılan tıbbi araştırmaların ilk katılımcı alınmadan önce herkese açık bir veri tabanına kaydedilmesini ister (World Medical Association, 2025). Bulguların nasıl raporlanacağı APA 7’ye göre istatistik raporlama yazısındadır.

Sık hata: Örneklem yetmeyince onay almadan yeni bir kurumda veri toplamaya başlamak. Bu, onaylanmamış bir protokolle veri toplamak demektir; önce kurula bildirin.

Analiz planınızı ya da örneklem hesabınızı başvurudan önce bir uzmana denetletmek mümkündür. Uzmanla Çalış analiz ve yöntem desteğidir; tezi ya da bölümlerini yazmak, bulguları yorumlamak ve savunmak araştırmacının kendi işidir. Analiz planından teknik rapora uzanan desteğin kapsamı tez istatistik analizi ve raporlama desteği sayfasındadır.

Etik kurul başvurusu kontrol listesi

Başvuruyu göndermeden önce ve veri toplama boyunca aşağıdaki on altı madde denetlenir; maddeler yukarıdaki adımların sırasını izler.

Gereklilik ve kurul

  • Araştırmanın etik kurul onayı gerektirip gerektirmediği kurumun yönergesine göre belirlendi.
  • Araştırmanın türüne uygun kurul seçildi; ilaçla müdahaleli klinik araştırmada TİTCK izni de planlandı.
  • Verinin toplanacağı kurumlardan alınacak izinler listelendi.

Protokol ve örneklem

  • Amaç, hipotezler, desen, dahil etme ve dışlama ölçütleri ve analiz planı yazıldı.
  • Örneklem büyüklüğü güç analizi ya da başka bir açık gerekçeyle hesaplandı; etki büyüklüğünün kaynağı yazıldı.
  • Protokoldeki yöntem tezin yöntem bölümüyle uyuşuyor.

Araçlar ve onam

  • Anket, ölçek ve görüşme formlarının katılımcının göreceği son hâli eklendi.
  • Ölçek izinleri ve kurum izin yazışmaları eklendi.
  • Onam formu sade dille yazıldı; gönüllülük ve ayrılma hakkı açıkça belirtildi.
  • 18 yaşından küçük ya da onam yeterliği sınırlı katılımcılar için veli ya da yasal temsilci formu hazırlandı.

Kişisel veri

  • Aydınlatma metni ve gerekiyorsa açık rıza metni ayrı başlık ve ayrı beyanla hazırlandı.
  • Toplanan her kişisel bilginin gerekçesi, saklama yeri, süresi ve imha yöntemi yazıldı.
  • Çevrim içi formun sunucu yeri ve IP ya da e-posta kayıt ayarları kontrol edildi.

Karar sonrası

  • Onay belgesi saklandı; veri toplama onay tarihinden sonra başladı.
  • Esaslı değişiklikler kurula bildirildi.
  • Kurulun adı, karar tarihi ve sayısı yöntem bölümüne yazıldı.

Sık sorulan sorular

Anonim bir anket için de etik kurul başvurusu gerekir mi?

Genellikle evet. Etik kurul yalnız kişisel veriyi değil, katılımcının zamanını, zahmetini ve olası riskleri de değerlendirir; YÖK yönergesi insan ve hayvan üzerinde deney niteliği taşımayan araştırmaların da kurulca incelenmesini öngörür. Anketin gerçekten anonim olup olmadığı (IP kaydı, demografik bilgilerin birleşimi) ayrıca sorgulanır.

Etik kurul onayı ne kadar sürer?

Sabit bir süre yoktur. Süre kurulun toplantı sıklığına, dosyanın eksiksiz olmasına ve düzeltme istenip istenmediğine bağlıdır. Kurumunuzun ilan ettiği toplantı takvimine bakın ve bir düzeltme turu için pay bırakın.

Veriyi topladım ama etik kurul onayı almadım; ne yapmalıyım?

YÖK yönergesi, araştırmaya başlamadan önce alınması gereken izinleri yazılı olarak almamayı etik ihlal sayar. Durumu hemen danışmanınızla konuşun ve kurumunuzun etik kuruluna danışın; verinin kullanılıp kullanılamayacağına kurumunuz karar verir. Yönerge, anket ve tutum araştırmalarında açık rıza ya da gereken kurum izni alınmadan elde edilen verilerin yayımlanmasını da etik ihlal sayar (md. 4/2-g); kurumunuzun kararı çıkmadan veriyi tezde ya da bir yayında kullanmayın. Bu yazı hukuki tavsiye değildir.

Pilot uygulama için de onay gerekir mi?

Pilot da insan katılımcılardan veri toplar; bu yüzden çoğu durumda başvuru pilottan önce yapılır. Pilotun ana başvurunun kapsamına girip girmediği ve pilottan sonra formda yapılan değişikliğin nasıl bildirileceği kurumdan kuruma değişir.

Açık bir veri setiyle çalışıyorum; etik kurul gerekir mi?

Kişisel veri içermeyen ve kullanım koşulları araştırmanıza izin veren bir veri setinde onay istenmeyebilir; ama kararı kurumunuzun yönergesi verir. Bazı kurumlar ve dergiler onay gerekmediğine ilişkin bir beyan ya da kurul görüşü ister.

Bilgilendirilmiş onam ile KVKK açık rızası aynı şey mi?

Hayır. Bilgilendirilmiş onam araştırma etiğinin belgesidir ve katılımcının araştırmaya gönüllü katıldığını gösterir. Aydınlatma metni ve açık rıza KVKK’nın kavramlarıdır ve kişisel verinin işlenmesine ilişkindir; ikisinin nasıl ayrılacağı Adım 7’de anlatılır.

  • #etik-kurul
  • #arastirma-etigi
  • #anket-hazirlama
  • #orneklem-buyuklugu
  • #tez-istatistik-analizi

Bilimsel inceleme

Doç. Dr. Hasan Yıldırım

Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Öğretim Üyesi

İnceleme tarihi:

Makine öğrenmesi ve biyoistatistik alanlarında çalışır; sağlık, fen ve sosyal bilimlerde disiplinlerarası araştırmalarda istatistik danışmanlığı yürütür.

Kaynakça

  1. Emanuel, E. J., Wendler, D., & Grady, C. (2000). What makes clinical research ethical? JAMA, 283(20), 2701–2711.
  2. Flory, J., & Emanuel, E. (2004). Interventions to improve research participants' understanding in informed consent for research: A systematic review. JAMA, 292(13), 1593–1601.
  3. Halpern, S. D., Karlawish, J. H. T., & Berlin, J. A. (2002). The continuing unethical conduct of underpowered clinical trials. JAMA, 288(3), 358–362.
  4. Kişisel Verileri Koruma Kurumu. (2026, 24 Mart). Veri sorumluları tarafından açık rıza ve aydınlatma metinlerinin ayrı ayrı düzenlenmesi gerektiği hakkında Kişisel Verileri Koruma Kurulunun 18.02.2026 tarihli ve 2026/347 sayılı ilke kararına ilişkin kamuoyu duyurusu.
  5. Kişisel Verilerin Korunması Kanunu, Kanun No. 6698. (2016, 7 Nisan). Resmî Gazete (Sayı: 29677). 7499 sayılı Kanunla yapılan 2024 değişiklikleri işlenmiş metin; erişim tarihi 15 Kasım 2026.
  6. Lakens, D. (2022). Sample size justification. Collabra: Psychology, 8(1), 33267.
  7. Nishimura, A., Carey, J., Erwin, P. J., Tilburt, J. C., Murad, M. H., & McCormick, J. B. (2013). Improving understanding in the research informed consent process: A systematic review of 54 interventions tested in randomized control trials. BMC Medical Ethics, 14, Article 28.
  8. Rocher, L., Hendrickx, J. M., & de Montjoye, Y.-A. (2019). Estimating the success of re-identifications in incomplete datasets using generative models. Nature Communications, 10, Article 3069.
  9. Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu. (2023, 27 Mayıs). Beşeri tıbbi ürünlerin klinik araştırmaları hakkında yönetmelik. Resmî Gazete (Sayı: 32203). 29.12.2023 ve 5.6.2025 değişiklikleri işlenmiş metin; erişim tarihi 15 Kasım 2026.
  10. World Medical Association. (2025). World Medical Association Declaration of Helsinki: Ethical principles for medical research involving human participants. JAMA, 333(1), 71–74. (75. Genel Kurul, Helsinki, Ekim 2024 sürümü)
  11. Yükseköğretim Kurulu. (2025). Yükseköğretim kurumları bilimsel araştırma ve yayın etiği yönergesi (YÖK Genel Kurulunun 28 Ağustos 2025 tarihli kararıyla yapılan değişiklikler işlenmiş metin). Erişim tarihi 15 Kasım 2026.

Analizinizi şimdi yapın

Basira’da kendiniz yapın

Verinizi yükleyin; Basira doğru testi önerir, varsayımları denetler ve sonucu raporlar.

Ücretsiz deneyin Panele git

Uzmanla çalışın

Tez ya da makaleniz için doktora düzeyinde uzmanlar analizinizi yapar veya denetler.

Nasıl çalışır?

İlgili yazılar