Ters Madde Kodlama ve Ölçek Puanı Nasıl Hesaplanır?

Basira Editör Ekibi · · 16 dk okuma · Güncellendi: 16 Kasım 2026 · Bilimsel inceleme: Doç. Dr. Hasan Yıldırım

Aa Yazı boyutu
Yazı boyutu

Anahtar çıkarımlar

  • Ters madde kodlamada yeni puan, en küçük ve en büyük yanıt kodunun toplamından eski puan çıkarılarak bulunur: 1–5 dereceli maddede 6 eksi eski puan, 1–7 dereceli maddede 8 eksi eski puan.
  • Hangi maddelerin ters olduğu veriden değil, ölçeğin puanlama anahtarından öğrenilir; negatif madde korelasyonları yalnız denetim içindir.
  • Excel'de boş hücre aritmetikte sıfır sayılır: 6 eksi boş hücre 6 verir. Ters kodlama formülü boş hücreyi boş bırakacak biçimde EĞER ile yazılır; R'de eksik değer (NA) kendiliğinden eksik kalır.
  • Eksik maddesi olan kişide yanıtlanan maddelerin toplamı puanı düşük gösterir. Puan, önceden yazılmış bir eksik madde kuralıyla ortalama olarak hesaplanır; bu pratik yol yansız değildir, eksik oranı yüksekse madde düzeyinde eksik veri yöntemi düşünülür ve kural raporda belirtilir.
  • Raporda hangi maddelerin ters kodlandığı, puanın toplam mı ortalama mı olduğu, eksik madde kuralı ve bu kural yüzünden dışarıda kalan kişi sayısı yazılır.

İçindekiler

İçindekiler

Ters madde kodlama, ölçeğin ölçtüğü özelliğin tersi yönünde yazılmış maddelerin puanlarını öteki maddelerle aynı yöne çevirmektir: 1–5 dereceli bir maddede yeni puan 6 eksi eski puandır. Ölçek puanı ancak bundan sonra, önceden belirlenmiş bir eksik madde kuralıyla maddelerin toplamı ya da ortalaması olarak hesaplanır.

Bu rehber aynı küçük veri setini önce Excel formülleriyle, sonra temel R ile (paket kurmadan) puanlar ve iki programın aynı sonucu verdiğini gösterir. Likert verisinin hangi testle çözümleneceği Likert ölçeği analizi yazısında, ters maddelerin güvenirliğe etkisi güvenirlik analizi yazısındadır; burada yalnız puanlamanın kendisi anlatılır.

Ters madde nedir, neden ters kodlanır?

Bir ölçekte her maddenin yüksek puanı, ölçülen özelliğin daha fazlasını göstermelidir. Sınav kaygısı ölçen bir ölçekte “Sınavdan önceki gece uyumakta zorlanırım.” maddesine “tamamen katılıyorum” (5) diyen kişi kaygılıdır. Aynı ölçekteki “Sınavlara rahat bir zihinle girerim.” maddesine 5 diyen kişi ise kaygısızdır. İkinci madde ters maddedir: Weijters, Baumgartner ve Schillewaert (2013) ters maddeyi, puanlama yönünün bütün maddelerde aynı olması için puanı yeniden kodlanması gereken madde olarak tanımlar.

Ters madde çevrilmeden toplam alınırsa ölçek puanı birbirine zıt iki şeyi toplar. Kaygılı bir kişi düz maddelerde yüksek, ters maddelerde düşük puan verir; toplam her iki uçtaki kişiyi ortaya doğru çeker ve ölçeğin ayırt etme gücü düşer. Adım 5’teki alfa ve “Çıktı nasıl yorumlanır?” bölümündeki puan karşılaştırması bu etkiyi sayılarla gösterecek.

Ters kodlamanın formülü, yanıt kodlarının en küçüğü ile en büyüğünün toplamından eski puanı çıkarmaktır:

x∗=(xmin⁡+xmax⁡)−xx^{*} = (x_{\min} + x_{\max}) - x

Burada xx maddenin eski puanını, x∗x^{*} ters kodlanmış puanı, xmin⁡x_{\min} ve xmax⁡x_{\max} ise yanıt seçeneklerinin en küçük ve en büyük kodunu gösterir.

Yanıt seçenekleriFormülYer değiştiren kodlarDeğişmeyen kod
1–5 (beşli)6 − x1 ile 5, 2 ile 43
1–7 (yedili)8 − x1 ile 7, 2 ile 6, 3 ile 54
0–44 − x0 ile 4, 1 ile 32
0–1010 − x0 ile 10, 1 ile 9, 2 ile 8, 3 ile 7, 4 ile 65

Formülde yaygın bir hata, 1–5 dereceli maddede “5 eksi eski puan” yazmaktır: bu, puanları 0–4 aralığına kaydırır ve ters maddeler öteki maddelerden bir puan düşük sayılır.

Ters maddelerin yanıt yanlılığını önleyip önlemediği tartışmalıdır (Weijters vd., 2013; van Sonderen vd., 2013) ve kanıt Likert ölçeği analizi yazısında özetlenir; yeni ölçekte ters madde bir tasarım kararıdır (ölçek geliştirme), hazır ya da uyarlanmış ölçekte ise madde metnine dokunulmaz, puan analizde çevrilir (ölçek uyarlama).

Hangi maddelerin ters olduğu nereden bilinir?

Ters maddeler veriden değil, ölçeğin puanlama anahtarından öğrenilir. Bu anahtar ölçeğin geliştirme ya da uyarlama makalesinde, çoğunlukla “puanlama” başlığı altında ya da ölçek formunun ekinde verilir. Maddenin metnini okuyup tahmin etmek yetmez: “Sınav kaygısı yaşamam.” gibi olumsuz cümle kuruluşlu bir madde ters olduğu kadar, “Sınav sırasında kendimi sakin hissederim.” gibi olumlu kuruluşlu bir madde de ters olabilir. Belirleyici olan cümlenin dil bilgisi değil, maddenin ölçülen özelliğe göre yönüdür.

Veri bir denetim aracıdır, karar aracı değil. Ters maddeler çevrilmeden önce düz maddelerle negatif korelasyon gösterir; çevrildikten sonra korelasyon pozitife döner. Çevrilmiş verideki negatif bir madde-toplam korelasyonu, puanlama anahtarına bir kez daha bakmak için bir işarettir (madde analizi). Bir maddeyi yalnız korelasyonu negatif diye ters kodlamak ise yanlıştır: korelasyonu artırmak için veriye bakarak puanlama değiştirilmiş olur.

Adım 1: Veri ve puanlama anahtarı nasıl hazırlanır?

Örnek, altı maddelik kurgusal bir sınav kaygısı ölçeğidir. Maddeler 1 (hiç katılmıyorum) ile 5 (tamamen katılıyorum) arasında yanıtlanır; yüksek puan yüksek kaygıdır. Ara seçenekler sırasıyla 2 (katılmıyorum), 3 (kararsızım) ve 4 (katılıyorum) olarak etiketlenmiştir. Maddeler ve puanlama anahtarı:

MaddeİfadeYön
m1Sınavdan önceki gece uyumakta zorlanırım.Düz
m2Sınav sırasında kendimi sakin hissederim.Ters
m3Sınavda bildiğim soruları bile unuturum.Düz
m4Sınav yaklaştıkça kalbimin hızlandığını hissederim.Düz
m5Sınavlara rahat bir zihinle girerim.Ters
m6Sınav düşüncesi beni huzursuz eder.Düz

On katılımcının yanıtları aşağıdadır; boş hücre yanıtlanmamış maddedir. Veri öğretici amaçla elle yazılmıştır, gerçek kişi verisi değildir. Maddeler ve ölçek de bu yazı için kurgulanmıştır, yayımlanmış bir ölçek değildir.

kisim1m2m3m4m5m6
K01424514
K02242342
K03334323
K0451425
K05152241
K06433423
K07234242
K083433
K09515424
K10342322

Excel’de bu tabloyu A1 hücresinden başlayarak yazın: A sütunu kişi kodu, B’den G’ye m1–m6, ilk satır başlıklardır. K04 bir maddeyi (m3), K08 iki maddeyi (m2 ve m6) yanıtlamamıştır.

Puanlamadan önce üç kararı yazılı hâle getirin; bunlar analiz planının parçasıdır, veriye bakıldıktan sonra değiştirilmez:

  1. Ters maddeler: m2 ve m5 (puanlama anahtarından).
  2. Puan türü: ortalama puan (1–5 aralığında). Toplam puan da yanında verilecek.
  3. Eksik madde kuralı: altı maddenin en az beşini yanıtlayan kişide puan, yanıtlanan maddelerin ortalamasıdır; daha az maddeyi yanıtlayan kişinin puanı eksik sayılır.

Anketiniz eksik yanıtı boş hücre yerine 9 ya da 99 gibi bir kodla kaydediyorsa, ters kodlamadan önce bu kodları boşaltın. Aksi hâlde 6 eksi 9 işlemi −3 gibi var olmayan bir puan üretir. Kod kitabının nasıl hazırlanacağı anket nasıl hazırlanır yazısında anlatılır.

Adım 2: Ters maddeler Excel’de nasıl çevrilir?

Ham yanıtların üzerine yazmayın; puanlanmış maddeler için H’den M’ye altı yeni sütun açın (p1–p6). Akla ilk gelen formül =6-C2 gibidir, ama Excel’de boş hücre aritmetik işlemde sıfır sayılır: K08’in boş m2 hücresi için =6-C9 formülü 6 verir, yani yanıtlanmamış madde en yüksek kaygı puanını alır.

Düz maddeyi =G9 gibi bir formülle kopyalamak da aynı sorunu taşır: boş hücre 0 olarak gelir. Bu iki davranış, yazıdaki bütün formüller gibi Türkçe Excel’de (sürüm 16.0; 4 Kasım 2026’da) denenerek doğrulandı.

Çözüm, boş hücreyi boş bırakan bir EĞER formülüdür. EĞER işlevinin üç argümanı vardır: mantıksal sınama, sınama doğruysa döndürülecek değer ve yanlışsa döndürülecek değer (Microsoft, t.y.-b). İkinci satır için formüller:

H2   =EĞER(B2="";"";B2)
I2   =EĞER(C2="";"";6-C2)
J2   =EĞER(D2="";"";D2)
K2   =EĞER(E2="";"";E2)
L2   =EĞER(F2="";"";6-F2)
M2   =EĞER(G2="";"";G2)
  • H2, J2, K2, M2: p1, p3, p4 ve p6, düz maddeler.
  • I2, L2: p2 ve p5, ters maddeler.

Formüller “Hücre boşsa boş metin yaz, değilse puanı (ters maddede 6 eksi puanı) yaz” diye okunur. H2:M2’yi seçip doldurma tutamacıyla 11. satıra kadar aşağı çekin. Türkçe Excel’de argümanlar noktalı virgülle ayrılır; İngilizce Excel’de aynı formül =IF(C2="","",6-C2) biçimindedir.

Düz maddeleri de EĞER ile p sütunlarına taşımak gereksiz görünebilir. Ama puanlanmış maddelerin bitişik tek bir blokta (H:M) durması, sonraki formüllerin yalnız H2:M2 aralığına bakmasını sağlar ve hangi maddenin ters, hangisinin düz olduğu formüllerde görünür kalır.

Adım 3: Ölçek puanı Excel’de nasıl hesaplanır?

Ölçek puanı için dört sütun daha açılır: yanıtlanan madde sayısı, ortalama puan, toplam puan ve ortalamadan ölçeğe çevrilen toplam.

N2   =BAĞ_DEĞ_SAY(H2:M2)
O2   =EĞER(N2>=5;ORTALAMA(H2:M2);"")
P2   =EĞER(N2=6;TOPLA(H2:M2);"")
Q2   =EĞER(O2="";"";O2*6)
  • N2: yanıtlanan madde sayısı.
  • O2: ortalama puan (en az 5 madde).
  • P2: toplam puan (yalnız tam yanıtlı).
  • Q2: ortalamadan toplam ölçeğe (6–30).

Bu formüller Microsoft’un işlev belgelerindeki kurallara dayanır:

  • BAĞ_DEĞ_SAY bir başvurudaki yalnız sayıları sayar; boş hücreler, mantıksal değerler, metin ve hata değerleri sayılmaz (Microsoft, t.y.-a). Adım 2’deki formüllerin yazdığı boş metin ("") bu yüzden sayılmaz.
  • ORTALAMA bir aralıktaki metni, mantıksal değerleri ve boş hücreleri yok sayar, sıfır değerli hücreleri ise hesaba katar (Microsoft, t.y.-c). K04’ün ortalaması bu yüzden beş maddenin ortalamasıdır.
  • TOPLA metin değerlerini yok sayar ve yalnız sayısal değerleri toplar (Microsoft, t.y.-d). Yanıtlanmamış madde toplamı sessizce düşürebileceği için P sütunu toplamı yalnız altı maddesi tam olan kişide hesaplar.

Q sütunundaki EĞER de gereklidir: boş metin taşıyan bir hücre çarpma ya da çıkarma işlemine girdiğinde Excel #DEĞER! hatası verir.

N2:Q2’yi aşağı çektiğinizde K01’in satırında N2 hücresi 6, P2 ve Q2 hücreleri 26 gösterir; O2 hücresi varsayılan sütun genişliğinde 4,333333 görünür. Türkçe Excel ondalık ayırıcıyı virgül olarak gösterir; hücre biçimiyle iki ondalığa yuvarlayabilirsiniz.

K04’te ortalama 4,6, toplam boş, ortalamadan toplam 27,6’dır. K08’in yalnız dört maddesi yanıtlandığı için ortalaması, toplamı ve Q sütunu boş kalır. Bütün değerler Adım 4’teki R çıktısıyla aynıdır.

Adım 4: Aynı işlemler R’de nasıl yapılır?

R’ye geçen okur için temel R yeter; aşağıdaki kod hiçbir paket kullanmaz. R’ye yeni başlıyorsanız kurulum ve veri okuma R ile istatistik analiz yazısında anlatılır. Bu yazıdaki çıktılar R 4.5.1 (Windows) ile üretildi:

R.version.string
[1] "R version 4.5.1 (2025-06-13 ucrt)"

Veri küçük olduğu için doğrudan koda yazılır; kendi verinizde bu satırların yerine read.csv gelir. R’de yanıtlanmamış madde NA (eksik değer) ile gösterilir:

veri <- data.frame(
  kisi = c("K01", "K02", "K03", "K04", "K05", "K06", "K07", "K08", "K09", "K10"),
  m1 = c(4, 2, 3, 5, 1, 4, 2, 3, 5, 3),
  m2 = c(2, 4, 3, 1, 5, 3, 3, NA, 1, 4),
  m3 = c(4, 2, 4, NA, 2, 3, 4, 4, 5, 2),
  m4 = c(5, 3, 3, 4, 2, 4, 2, 3, 4, 3),
  m5 = c(1, 4, 2, 2, 4, 2, 4, 3, 2, 2),
  m6 = c(4, 2, 3, 5, 1, 3, 2, NA, 4, 2)
)
maddeler <- c("m1", "m2", "m3", "m4", "m5", "m6")
ters <- c("m2", "m5")
veri
   kisi m1 m2 m3 m4 m5 m6
1   K01  4  2  4  5  1  4
2   K02  2  4  2  3  4  2
3   K03  3  3  4  3  2  3
4   K04  5  1 NA  4  2  5
5   K05  1  5  2  2  4  1
6   K06  4  3  3  4  2  3
7   K07  2  3  4  2  4  2
8   K08  3 NA  4  3  3 NA
9   K09  5  1  5  4  2  4
10  K10  3  4  2  3  2  2

Ters kodlamadan önce her maddenin en küçük ve en büyük değerine ve eksik değer sayısına bakın. 1–5 dışında bir değer (ör. eksik yanıt kodu 9) burada görünür:

sapply(veri[maddeler], range, na.rm = TRUE)
colSums(is.na(veri[maddeler]))
     m1 m2 m3 m4 m5 m6
[1,]  1  1  2  2  1  1
[2,]  5  5  5  5  4  5
m1 m2 m3 m4 m5 m6 
 0  1  1  0  0  1 

İlk tablonun üst satırı en küçük, alt satırı en büyük değerdir; bütün değerler 1–5 aralığındadır. İkinci satır eksikleri sayar: m2, m3 ve m6’da birer eksik yanıt vardır.

Ters kodlama tek satırdır. Ham veri veri’de kalır, puanlanmış maddeler puan adlı yeni bir tabloya yazılır. Excel’den farklı olarak R’de 6 - NA işleminin sonucu yine NA’dır; eksik yanıt kendiliğinden eksik kalır:

puan <- veri[maddeler]
puan[ters] <- 6 - puan[ters]
table(eski = veri$m2, yeni = puan$m2)
puan
    yeni
eski 1 2 3 4 5
   1 0 0 0 0 2
   2 0 0 0 1 0
   3 0 0 3 0 0
   4 0 2 0 0 0
   5 1 0 0 0 0
   m1 m2 m3 m4 m5 m6
1   4  4  4  5  5  4
2   2  2  2  3  2  2
3   3  3  4  3  4  3
4   5  5 NA  4  4  5
5   1  1  2  2  2  1
6   4  3  3  4  4  3
7   2  3  4  2  2  2
8   3 NA  4  3  3 NA
9   5  5  5  4  4  4
10  3  2  2  3  4  2

table çıktısı kodlamanın kendi denetimidir: satırlar eski, sütunlar yeni puandır ve bütün sayılar ters köşegende durur. Eski 1 olan iki yanıt 5 olmuş, eski 3 olan üç yanıt 3 kalmıştır. Köşegen dışında bir sayı görürseniz formül yanlıştır.

Ölçek puanı, Excel’deki kuralın aynısıyla hesaplanır. rowSums(!is.na(puan)) her kişinin yanıtladığı madde sayısını, rowMeans(..., na.rm = TRUE) yanıtlanan maddelerin ortalamasını verir; ifelse kuralı uygular:

gecerli <- rowSums(!is.na(puan))
ortalama <- ifelse(gecerli >= 5, rowMeans(puan, na.rm = TRUE), NA)
toplam <- ifelse(gecerli == 6, rowSums(puan), NA)
sonuc <- data.frame(kisi = veri$kisi, gecerli, ortalama = round(ortalama, 2),
                    toplam, toplam_oran = round(ortalama * 6, 1))
sonuc
   kisi gecerli ortalama toplam toplam_oran
1   K01       6     4.33     26        26.0
2   K02       6     2.17     13        13.0
3   K03       6     3.33     20        20.0
4   K04       5     4.60     NA        27.6
5   K05       6     1.50      9         9.0
6   K06       6     3.50     21        21.0
7   K07       6     2.50     15        15.0
8   K08       4       NA     NA          NA
9   K09       6     4.50     27        27.0
10  K10       6     2.67     16        16.0

Bu tablo Excel’in N–Q sütunlarıyla birebir aynıdır. Elle de doğrulanabilir: K01’in puanlanmış maddeleri 4, 4, 4, 5, 5 ve 4’tür; toplam 26, ortalama 26 / 6 = 4.33. K04’ün beş maddesinin toplamı 5 + 5 + 4 + 4 + 5 = 23, ortalaması 23 / 5 = 4.60’tır.

Adım 5: Ters kodlamanın doğruluğu nasıl denetlenir?

İlk denetim, Adım 4’teki table çıktısıdır. İkincisi madde korelasyonlarıdır: aynı özelliği ölçen maddeler pozitif ilişkili olmalıdır. Ters kodlamadan önce ham maddelerin korelasyonlarına bakalım:

round(cor(veri[maddeler], use = "pairwise.complete.obs"), 2)
      m1    m2    m3    m4    m5    m6
m1  1.00 -0.91  0.64  0.84 -0.80  0.93
m2 -0.91  1.00 -0.91 -0.70  0.61 -0.95
m3  0.64 -0.91  1.00  0.38 -0.40  0.78
m4  0.84 -0.70  0.38  1.00 -0.85  0.82
m5 -0.80  0.61 -0.40 -0.85  1.00 -0.74
m6  0.93 -0.95  0.78  0.82 -0.74  1.00

m2 ve m5’in düz maddelerle bütün korelasyonları negatif, birbirleriyle korelasyonları pozitiftir (r = .61). Puanlama anahtarındaki iki ters madde tam olarak bunlardır. use = "pairwise.complete.obs" her korelasyonu o iki maddeyi de yanıtlamış kişilerle hesaplar. On kişilik bu kurgusal veride korelasyonlar gerçek ölçeklerde görülenden çok yüksektir; tablo yalnız işaretleri göstermek içindir.

Ters kodlamadan sonra aynı komut puan üzerinde çalıştırılırsa bu veride bütün korelasyonlar pozitif olur. Ters kodlama korelasyonların büyüklüğünü değiştirmez: bir ters madde ile bir düz madde arasındaki korelasyonun yalnız işaretini çevirir, iki ters maddenin birbiriyle korelasyonuna ise hiç dokunmaz.

Üçüncü denetim iç tutarlılıktır. Cronbach’ın (1951) alfa katsayısı, k madde sayısı, sj2s_j^2 madde varyansları ve sX2s_X^2 toplam puanın varyansı olmak üzere şöyledir:

α=kk−1(1−∑j=1ksj2sX2)\alpha = \frac{k}{k-1}\left(1 - \frac{\sum_{j=1}^{k} s_j^2}{s_X^2}\right)

Formül temel R’de üç satırla yazılır; işlev yalnız altı maddeyi de yanıtlamış kişileri (burada 8 kişi) kullanır:

alfa <- function(x) {
  x <- x[complete.cases(x), ]
  k <- ncol(x)
  k / (k - 1) * (1 - sum(apply(x, 2, var)) / var(rowSums(x)))
}
round(c(cevrilmeden = alfa(veri[maddeler]), cevrildikten = alfa(puan)), 2)
 cevrilmeden cevrildikten 
       -1.19         0.95 

Ters maddeler çevrilmeden α = −1.19 çıkar; çevrildikten sonra α = .95’tir. Alfa, madde varyanslarının toplamı toplam puanın varyansını aştığında negatife düşer; zıt yönlü maddeler toplamda birbirini götürdüğü için çevrilmemiş veride tam olarak bu olur. Negatif ya da beklenmedik ölçüde düşük bir alfa, ters kodlamanın unutulduğunun en yaygın işaretlerinden biridir. Alfanın yorumu, güven aralığı ve McDonald ω gibi seçenekler güvenirlik analizi yazısındadır; düzeltilmiş madde-toplam korelasyonu ve madde silinirse alfa madde analizi yazısında anlatılır.

Çıktı nasıl yorumlanır?

Doğru puanlamayla iki yaygın hatayı yan yana koymak, kuralların neden gerektiğini gösterir. Aşağıdaki kod, eksik madde kuralı olmadan yanıtlanan maddeleri toplar ve ters maddeleri çevirmeden ortalama alır:

yanlis_toplam <- rowSums(puan, na.rm = TRUE)
yanlis_ters <- rowMeans(veri[maddeler], na.rm = TRUE)
data.frame(kisi = veri$kisi, yanlis_toplam, dogru_ortalama = round(ortalama, 2),
           ters_cevrilmeden = round(yanlis_ters, 2))
   kisi yanlis_toplam dogru_ortalama ters_cevrilmeden
1   K01            26           4.33             3.33
2   K02            13           2.17             2.83
3   K03            20           3.33             3.00
4   K04            23           4.60             3.40
5   K05             9           1.50             2.50
6   K06            21           3.50             3.17
7   K07            15           2.50             2.83
8   K08            13             NA             3.25
9   K09            27           4.50             3.50
10  K10            16           2.67             2.67

Yanıtlanan maddelerin toplamı. K04 en yüksek ortalama puana (4,60) sahip kişidir, ama yalnız yanıtladığı beş maddeyi toplayınca 23 alır ve altı maddeyi yanıtlamış K09 (27) ile K01’in (26) gerisine düşer. Toplam, eksik madde sayısı kadar puanı düşürür: K08’in 13’ü dört maddenin toplamıdır ve altı maddelik toplamlarla karşılaştırılamaz.

Ortalama puan bu yüzden eksik maddeye karşı daha anlamlıdır; toplam ölçekte rapor gerekiyorsa ortalama madde sayısıyla çarpılır (K04 için 4.60 × 6 = 27.6). Ortalamadan elde edilen bu toplam tam sayı olmak zorunda değildir.

Ters maddeleri çevirmemek. Doğru ortalamalar 1,50 ile 4,60 arasında yayılırken çevrilmemiş ortalamalar 2,50 ile 3,50 arasına sıkışır. En kaygılı kişi (K04) ile en kaygısız kişi (K05) arasındaki fark 3,10 puandan 0,90 puana iner; ölçek kişileri neredeyse ayırt edemez hâle gelir.

Doğru puanların okunuşu basittir: ortalama puan, yanıt seçeneklerinin ölçeğinde okunur. K01’in 4,33’ü, kişinin sınav kaygısı maddelerine ortalamada “katılıyorum” (4) ile “tamamen katılıyorum” (5) arasında yanıt verdiğini söyler. Puanın grup düzeyinde nasıl betimleneceği ve hangi testle karşılaştırılacağı Likert ölçeği analizi yazısındadır.

Toplam puan mı, ortalama puan mı, eksik madde nasıl ele alınır?

Toplam ve ortalama, tam yanıtlı kişilerde aynı bilgiyi taşır (toplam = ortalama × madde sayısı); t-testi, korelasyon ya da varyans analizinin sonucu ikisinde aynıdır. Fark eksik maddede ve okunuşta ortaya çıkar:

YolNe zaman uygunNe yapar; dikkat
Tam yanıtlı toplamÖlçeğin kılavuzu toplam puan istiyorsa ve eksik yanıt çok azsaYalnız bütün maddeleri yanıtlayan kişinin toplamını alır; eksik maddesi olan herkes analizden düşer
Kurallı ortalamaKılavuzun izin verdiği ya da analiz planında önceden yazılmış bir kurallaEn az belirli sayıda madde yanıtlandıysa yanıtlananların ortalamasını alır; yanıtlanan maddelerin eksik maddeyi temsil ettiğini varsayar
Kuralsız toplamHiçbir durumdaYanıtlanan maddeleri toplar; eksik madde puanı düşük gösterir
Madde düzeyinde eksik veri yöntemiEksik veri fazlaysa ve uygun yazılım varsaÖlçek puanını eksik sayar, maddeleri yardımcı değişken olarak kullanır; yapısal eşitlik modeli bilgisi ister

Araştırmacılar bir ya da birkaç maddesi eksik olan kişide çoğunlukla yanıtlanan maddelerin ortalamasını alır (Mazza vd., 2015). Bu yol pratiktir, ama yansız değildir: Mazza vd. (2015) simülasyonlarında, eksiklik tamamen rastlantısal olduğunda bile bu yolun yanlı sonuç verdiğini bulur. Bunun yerine, herhangi bir maddesi eksik olan kişinin ölçek puanını eksik saymayı ve maddeleri yardımcı değişken olarak kullanan tam bilgi en çok olabilirlik (FIML) kestirimini önerirler. Çoklu atama ve en çok olabilirlik yöntemlerinin pratik bir özeti Graham’da (2009) bulunur.

Bu yazıdaki “altıda en az beş” kuralı bir örnektir, evrensel bir eşik değildir. Kullandığınız ölçeğin kılavuzu ya da geliştirme makalesi bir kural veriyorsa o uygulanır; vermiyorsa kural analiz planında, veri toplanmadan önce yazılır ve eksik oranı yüksek maddeler ayrıca incelenir. Alt boyutlu bir ölçekte kural her alt boyuta ayrı uygulanır: dört maddelik bir alt boyutta bir eksik madde, on iki maddelik bir toplamdaki bir eksikten çok daha fazla bilgi kaybıdır. Alt boyutların nasıl belirlendiği açıklayıcı faktör analizi yazısındadır.

Raporda ne yazılır?

Yöntem bölümündeki ölçek tanıtımı, okurun puanı yeniden hesaplayabileceği kadar ayrıntı taşır: hangi maddelerin ters kodlandığı, ters kodlamanın formülü, puanın toplam mı ortalama mı olduğu ve olası aralığı, eksik madde kuralı ve bu kural yüzünden dışarıda kalan kişi sayısı. Örnek veri için bir rapor şöyle yazılabilir:

Tezde nasıl yazılır

Sınav kaygısı ölçeğinin 2. ve 5. maddeleri ters kodlandı (yeni puan = 6 − yanıt). Ölçek puanı, altı maddenin en az beşini yanıtlayan katılımcılarda yanıtlanan maddelerin ortalaması olarak hesaplandı; olası aralık 1–5’tir ve yüksek puan yüksek kaygıyı gösterir. Bu kural nedeniyle 10 katılımcının 1’i analiz dışında kaldı. Bütün maddeleri yanıtlayan 8 katılımcıda Cronbach α = .95’tir.

Gerçek bir çalışmada iç tutarlılık on kişiyle değil, çalışmanın örneklemiyle raporlanır. Ölçeğin tanıtımında yazılacak öteki bilgiler geçerlik ve güvenirlik yazısındaki tabloda, tablo ve sayı biçimi kuralları APA istatistik raporlama yazısında toplanmıştır. Ölçeğin güvenirlik hesabı tek başına da istenebilir; uzman desteğinin kapsamı ve teslim edilenler ölçek geliştirme ve uyarlama desteği sayfasında anlatılır.

Sık yapılan hatalar

Aşağıdaki yedi hata, bu yazıdaki adımlardan ya da kurallardan birinin atlanmasından veya yanlış uygulanmasından doğar; her birinin doğrusu yukarıda, ilgili adımda ya da bölümde anlatıldı.

  • Ham sütunun üzerine yazmak. Ters kodlama aynı sütuna yapılırsa bir maddenin iki kez çevrilip çevrilmediği artık anlaşılamaz; iki kez çevrilen madde eski hâline döner. Her zaman yeni sütun açılır.
  • Excel’de boş hücreyi sıfır saymak. =6-C2 boş hücrede 6, =B2 boş hücrede 0 verir. Formül EĞER ile yazılır.
  • Yanlış sabit kullanmak. 1–5 maddede 5 − x değil 6 − x; 1–7 maddede 8 − x.
  • Eksik yanıt kodunu çevirmek. 9 ya da 99 gibi kodlar ters kodlamadan önce boşaltılır.
  • Ters maddeyi veriye bakarak seçmek. Hangi maddenin ters olduğu puanlama anahtarındadır; korelasyon yalnız denetimdir.
  • Yanıtlanan maddeleri kuralsız toplamak. Eksik maddesi olan kişi olduğundan düşük puan alır.
  • Kuralı raporlamamak. Hangi maddelerin ters kodlandığı ve eksik madde kuralı yazılmazsa puan yeniden üretilemez.

Sık sorulan sorular

Ters kodlama güvenirlik analizinden önce mi yapılır?

Evet. Cronbach alfa, madde-toplam korelasyonları, faktör analizi ve ölçek puanı, ters maddeler çevrildikten sonra hesaplanır. Çevrilmemiş veride alfa düşer, örnekteki gibi negatif bile çıkabilir.

Yedili ya da 0–4 aralıklı ölçekte formül nedir?

Genel formül en küçük ve en büyük yanıt kodunun toplamından eski puanı çıkarmaktır. 1–7 maddede 8 − x, 0–4 maddede 4 − x, 0–10 maddede 10 − x kullanılır. Ölçeğin yanıt kodlarını kod kitabından denetleyin: aynı yedili ölçek bir çalışmada 1–7, ötekinde 0–6 kodlanmış olabilir.

Ters kodladıktan sonra madde ortalamaları değişir mi?

Ters maddenin ortalaması değişir: 1–5 maddede yeni ortalama 6 eksi eski ortalamadır. Standart sapması değişmez, düz maddelerle korelasyonlarının yalnız işareti değişir.

Toplam puan mı, ortalama puan mı raporlanmalı?

Ölçeğin kılavuzu hangisini kullanıyorsa o raporlanır; karşılaştırma yapılacak normlar ya da kesme puanları da o ölçektedir. Kılavuz bir şey söylemiyorsa ortalama puan, yanıt seçeneklerinin ölçeğinde okunduğu ve eksik maddeye karşı daha dayanıklı olduğu için pratiktir. Hangisi seçildiyse raporda yazılır.

Bir ters madde düşük madde-toplam korelasyonu veriyorsa ölçekten çıkarılmalı mı?

Önce puanlama anahtarı ve kodlama denetlenir. Kodlama doğruysa maddenin ölçekte kalıp kalmayacağı tek bir sayıyla değil, madde analizi, kapsam ve kuramsal gerekçeyle birlikte değerlendirilir; hazır bir ölçekten madde çıkarmak ölçeğin karşılaştırılabilirliğini de bozar. Ayrıntı madde analizi yazısındadır.

Excel’de yapılan puanlama ile R’de yapılan puanlama farklı çıkabilir mi?

Aynı kural ve aynı formülle aynı sonuç çıkar; bu yazıdaki iki program her kişide aynı değeri verdi. Farkın en sık nedeni Excel’de boş hücrenin sıfır sayılması ve R’de na.rm = TRUE ile eksik madde kuralının atlanmasıdır. Puanları iki yoldan bir kez hesaplayıp karşılaştırmak kodlama hatasını erken yakalar.

  • #likert-olcegi
  • #olcek-gelistirme
  • #psikometri
  • #excel
  • #r

Bilimsel inceleme

Doç. Dr. Hasan Yıldırım

Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Öğretim Üyesi

İnceleme tarihi:

Makine öğrenmesi ve biyoistatistik alanlarında çalışır; sağlık, fen ve sosyal bilimlerde disiplinlerarası araştırmalarda istatistik danışmanlığı yürütür.

Kaynakça

  1. Cronbach, L. J. (1951). Coefficient alpha and the internal structure of tests. Psychometrika, 16(3), 297–334.
  2. Graham, J. W. (2009). Missing data analysis: Making it work in the real world. Annual Review of Psychology, 60, 549–576.
  3. Mazza, G. L., Enders, C. K., & Ruehlman, L. S. (2015). Addressing item-level missing data: A comparison of proration and full information maximum likelihood estimation. Multivariate Behavioral Research, 50(5), 504–519.
  4. van Sonderen, E., Sanderman, R., & Coyne, J. C. (2013). Ineffectiveness of reverse wording of questionnaire items: Let's learn from cows in the rain. PLoS ONE, 8(7), Article e68967.
  5. Weijters, B., Baumgartner, H., & Schillewaert, N. (2013). Reversed item bias: An integrative model. Psychological Methods, 18(3), 320–334.
  6. R Core Team. (2025). R: A language and environment for statistical computing (Version 4.5.1) [Computer software]. R Foundation for Statistical Computing.
  7. Microsoft. (t.y.-a). BAĞ_DEĞ_SAY işlevi. Microsoft Destek. Erişim tarihi 4 Kasım 2026.
  8. Microsoft. (t.y.-b). EĞER işlevi. Microsoft Destek. Erişim tarihi 4 Kasım 2026.
  9. Microsoft. (t.y.-c). ORTALAMA işlevi. Microsoft Destek. Erişim tarihi 4 Kasım 2026.
  10. Microsoft. (t.y.-d). TOPLA işlevi. Microsoft Destek. Erişim tarihi 4 Kasım 2026.

Kod yazmadan deneyin

Basira’da kendiniz yapın

Psychometric Studio ücretli planlarda açıktır; ücretsiz planda kapalıdır.

Planları inceleyin

İlgili yazılar