Tez Yöntem Bölümü Nasıl Yazılır? Alt Başlıklar ve Örnekler

Basira Editör Ekibi · · 13 dk okuma · Bilimsel inceleme: Doç. Dr. Hasan Yıldırım

Aa Yazı boyutu
Yazı boyutu

Anahtar çıkarımlar

  • Yöntem bölümünün ölçütü yinelenebilirliktir: başka bir araştırmacı yalnız bu bölümü okuyarak aynı örneklemi seçebilmeli, aynı araçları uygulayabilmeli ve aynı analizleri yapabilmelidir.
  • Araştırma modeli yapılabilecek yorumu sınırlar: nedensel yorum rastgele atamayla en güçlüdür; yarı deneysel desende karıştırıcılar ve sınırlılıklar açıkça yazılarak dikkatle yapılır; ilişkisel ve nedensel karşılaştırma desenlerinde bulgular neden-sonuç ilişkisi olarak yazılmaz.
  • Her ölçme aracı için kaynağı, madde ve alt boyut yapısı, puanlaması ve kendi örnekleminizde hesaplanan güvenirlik katsayıları yazılır; uyarlama çalışmasının katsayısı tek başına yetmez.
  • Veri analizi alt başlığı her hipotez için testi ve gerekçesini verir. Varsayılan test parametriktir; Shapiro-Wilk ve Levene raporlanır ama testi belirlemez.
  • Tez önerisindeki plandan yapılan sapmalar gizlenmez; neyin, neden değiştiği yöntem bölümünde yazılır.

İçindekiler

İçindekiler

Tezin yöntem bölümü, araştırmanın nasıl yapıldığını başka bir araştırmacının aynı çalışmayı yineleyebileceği ayrıntıda anlatan bölümdür. Tez yöntem bölümü nasıl yazılır? Araştırmanın modeli, evren ve örneklem, veri toplama araçları, verilerin toplanması ve verilerin analizi sırayla, geçmiş zaman kipinde ve her karar gerekçesiyle yazılır.

Bu yazı bölümün yazımına odaklanır. Analizin kendi adımları (veri temizliği, varsayımlar, hipotez testleri) tez istatistik analizi yol haritasında, sonuçların gösterimi APA 7’ye göre istatistik raporlama yazısında anlatılır; burada tekrar edilmez. Örnekler nicel bir tez üzerinden verilir. Nitel ve karma desenli tezlerde alt başlıkların bir kısmı değişir.

Yöntem bölümü ne işe yarar?

Yöntem bölümü, okurun bulgulara ne kadar güvenebileceğini değerlendirmesini ve çalışmayı yineleyebilmesini sağlar.

Yöntem bölümünü okuyan jüri üyesi iki soru sorar: Bu bulgulara güvenebilir miyim? Aynı çalışmayı yapmak istesem neyi nasıl yapmam gerekir? Bölüm bu iki soruyu yanıtlayacak kadar ayrıntı taşır, fazlasını taşımaz.

Amerikan Psikoloji Derneği’nin nicel araştırmalar için raporlama standartları (JARS) bu bölümde şunların bulunmasını ister: katılımcıların özellikleri, örnekleme yöntemi, örneklem büyüklüğünün nasıl belirlendiği, ölçme araçları, veri toplama süreci, araştırma deseni, eksik veri ve aykırı değer kararları ve analiz stratejisi (Appelbaum vd., 2018). Tezde bu öğeler enstitünün tez yazım kılavuzundaki başlıklarla düzenlenir. Türkiye’deki nicel tezlerde yaygın düzen şudur: Araştırmanın Modeli, Evren ve Örneklem (ya da Çalışma Grubu), Veri Toplama Araçları, Verilerin Toplanması, Verilerin Analizi. Başlıkların adı ve sırası kurumdan kuruma değişir; bağlayıcı olan enstitünüzün kılavuzudur.

Yöntem bölümü çoğu zaman tez önerisinde yazılır ve tezde güncellenir. Öneride gelecek zaman kullanılır; tezde aynı cümleler geçmiş zamana çevrilir. APA 7 de yöntemin anlatımında geçmiş zamanı önerir (American Psychological Association, 2020).

İpucu

Veri toplanmadan önce yazılmış bir yöntem, ön kayda (preregistration) benzer bir işlev görebilir: tarihli bir kayıt (ör. enstitüye sunulmuş ve onaylanmış öneri; sonradan yapılan değişiklikler ayrıca belirtilir) neyin önceden planlandığını, neyin veriyi gördükten sonra eklendiğini ayırt etmeyi sağlar (Nosek vd., 2018).

Yöntem bölümünde hangi alt başlıklar bulunur?

Nicel bir tezin yöntem bölümü altı soruyu yanıtlar: hangi desen kullanıldı, kimlerden veri toplandı, kimler analiz dışı bırakıldı, değişkenler neyle ölçüldü, veri nasıl toplandı ve hangi analiz neden yapıldı.

Aşağıdaki tablo her alt başlığın yanıtladığı soruyu, içinde yazılması gerekenleri ve konunun ayrıntılı anlatıldığı yazıyı bir arada verir.

Alt başlık: yanıtladığı soruYazılanlar ve ayrıntı
Araştırmanın modeli: hangi desen kullanıldı, hangi çıkarımı destekler?Desenin adı, değişkenler ve rolleri, atama ya da ölçüm zamanları. Ayrıntı: Korelasyon ve nedensellik
Evren ve örneklem: kimlerden, nasıl ve kaç kişiden veri toplandı?Hedef ve erişilebilir evren, dahil etme ve dışlama ölçütleri, örnekleme yöntemi, örneklem büyüklüğünün gerekçesi. Ayrıntı: Örnekleme yöntemleri, örneklem büyüklüğü hesaplama
Katılımcılar: kimler analiz dışı bırakılacak, örneklem nasıl betimlenecek?Dışlama kuralları ve nedenleri, örneklemin betimsel özellikleri; gerçekleşen sayılar bulgular bölümünün başında. Ayrıntı: Kitle ve örneklem
Veri toplama araçları: değişkenler neyle ölçüldü?Her aracın kaynağı, yapısı, puanlaması, geçerlik ve güvenirlik kanıtı; kişisel bilgi formu. Ayrıntı: Geçerlik ve güvenirlik
Verilerin toplanması: ne zaman, nerede, nasıl?Tarihler, uygulama biçimi, süre, etik kurul onayı, kurum izni, onam. Ayrıntı: Anket nasıl hazırlanır
Verilerin analizi: hangi analiz neden yapıldı?Program ve sürüm, veri hazırlama kararları, her hipotezin testi ve gerekçesi, etki büyüklüğü, anlamlılık düzeyi, çoklu karşılaştırma. Ayrıntı: Tez istatistik analizi

Katılımcıların betimsel özellikleri bazı kılavuzlarda yöntem bölümünde, bazılarında bulgular bölümünün başında yer alır. Hangisi seçilirse seçilsin, bilgi bir kez ve tek yerde verilir.

Yöntem bölümü adım adım nasıl yazılır?

Yöntem bölümü yedi adımda yazılır: ilk altısı alt başlıkları sırayla doldurur, yedincisi bölümü tez önerisiyle ve bulgularla karşılaştırır.

Adımlar tek bir örnek çalışma üzerinden ilerler: bir üniversitede çevrim içi ve yüz yüze ders alan lisans öğrencilerinin sınav kaygısı puanlarını karşılaştıran bir yüksek lisans tezi. Alıntı bloğundaki ve “Tezde nasıl yazılır” kutusundaki örnek paragraflar kalıp değildir; her alt başlıkta hangi bilginin bulunması gerektiğini gösterir. Köşeli parantezli yerler kendi çalışmanızın bilgileriyle doldurulur.

Adım 1: Araştırmanın modelini tanımlayın

Desenin adını yazmak yetmez; desenin araştırma sorusuna neden uyduğu ve hangi çıkarımı desteklediği de yazılır. Nicel tezlerde sık görülen desenler şunlardır:

  • Deneysel desen: katılımcılar koşullara rastgele atanır; neden-sonuç çıkarımı için en güçlü desendir.
  • Yarı deneysel desen: bir uygulama yapılır ama gruplar rastgele oluşturulmaz (ör. hazır sınıflar).
  • Nedensel karşılaştırma deseni: gruplar araştırmacıdan önce oluşmuştur (cinsiyet, ders biçimi, okul türü); gruplar arasındaki fark betimlenir.
  • İlişkisel tarama: değişkenler arasındaki ilişki, herhangi bir müdahale olmadan incelenir.
  • Betimsel tarama: bir durumun ya da özelliğin dağılımı betimlenir.

Betimsel ve ilişkisel taramanın tanımı ve her türde kullanılan analizler tarama modeli yazısındadır; o yazıda nedensel karşılaştırma, ilişkisel taramanın karşılaştırma türü olarak ele alınır.

Desen, tartışma bölümünde yazılabilecek cümleyi önceden sınırlar. Rastgele atama yoksa gruplar arasındaki fark, gruplarda farklı dağılan başka değişkenlerle de açıklanabilir; bu, iç geçerliği tehdit eder (Shadish vd., 2002). Bu yüzden ilişkisel ya da nedensel karşılaştırma deseninde “etkisi” yerine “ilişkisi” ya da “farkı” yazılır; yarı deneysel desende nedensel yorum, karıştırıcılar ve sınırlılıklar açıkça yazılarak dikkatle yapılır. Ayrıntı korelasyon ve nedensellik ve kontrol edilebilen ve edilemeyen değişkenler yazılarındadır.

Bu alt başlıkta bağımlı ve bağımsız değişkenler de adlandırılır ve ölçümün tek seferde mi (kesitsel), yoksa zaman içinde birden çok kez mi (boylamsal) yapıldığı belirtilir. Hipotezlerin kendisi çoğu kılavuzda giriş bölümündedir; nasıl kurulduğu istatistiksel hipotez yazısında anlatılır.

Bu araştırmada, çevrim içi ve yüz yüze ders alan lisans öğrencilerinin sınav kaygısı puanlarını karşılaştırmak amacıyla nedensel karşılaştırma deseni kullanılmıştır. Öğrenciler ders biçimine araştırmacı tarafından atanmamış, kendi ders kayıtlarına göre gruplarda yer almıştır. Bu nedenle bulgular gruplar arasındaki farkı betimler; ders biçiminin sınav kaygısına etkisi olarak yorumlanmaz. Veriler tek bir ölçüm zamanında toplanmıştır.

Sık hata: Deseni yalnız adıyla yazmak (“Araştırmada tarama modeli kullanılmıştır.”) ve desenin izin vermediği bir nedensellik dilini bulgularda kullanmak.

Adım 2: Evreni, örneklemi ve örneklem büyüklüğünü yazın

Tezlerde “evren” diye geçen kavram, istatistikteki kitledir: sonuçların genellenmek istendiği birimlerin tamamı (kitle ve örneklem). Bu alt başlıkta sırasıyla şunlar yazılır:

  1. Hedef evren ve erişilebilir evren. Genellemek istediğiniz grup ile gerçekte ulaşabildiğiniz grup farklıysa ikisi ayrı ayrı tanımlanır.
  2. Dahil etme ve dışlama ölçütleri. Kimlerin çalışmaya alındığı, kimlerin hangi gerekçeyle alınmadığı.
  3. Örnekleme yöntemi ve gerekçesi. Yöntemin adı ve seçimin nasıl yapıldığı. Olasılıksız bir yöntem (ör. kolayda örnekleme) kullanıldıysa bu açıkça söylenir; bazı kılavuzlar bu durumda “evren ve örneklem” yerine “çalışma grubu” başlığını kullanır. Hangi yöntemin ne zaman uygun olduğu ve yöntem paragrafının bir örneği örnekleme yöntemleri yazısındadır.
  4. Örneklem büyüklüğünün gerekçesi. Hesabın yinelenebilmesi için test, α, hedef güç, etki büyüklüğü ve dayanağı, kullanılan yazılım ve kayıp payı yazılır. Hesabın kendisi örneklem büyüklüğü hesaplama ve G*Power analizi yazılarında anlatılır.

Tezde nasıl yazılır

Araştırmanın hedef evrenini Türkiye’deki devlet üniversitelerinin lisans öğrencileri, erişilebilir evrenini [üniversite] [eğitim-öğretim yılı] güz döneminde en az bir dersi çevrim içi ya da yüz yüze alan öğrenciler oluşturmuştur. Örneklem kolayda örnekleme yöntemiyle oluşturulmuştur; bu nedenle bulgular evrene istatistiksel olarak genellenemez ve ulaşılan öğrencileri betimler. Bulguların benzer öğrencilere aktarılabilirliği sınırlılıklar bölümünde tartışılmıştır.

Örneklem büyüklüğü, iki bağımsız grubun ortalamalarını karşılaştıran çift yönlü t-testi için d = 0.5, α = .05 ve .80 güç ile G*Power’da hesaplanmış ve grup başına 64 öğrenci gerektiği bulunmuştur (eşit grup büyüklüğünde Welch t-testinin gücü de buna çok yakındır); örneklem birincil hipotez H1’e göre belirlenmiştir. Etki büyüklüğü [dayanak: önceki çalışma ya da en küçük ilgili fark] temel alınarak belirlenmiştir. %10 kayıp payıyla grup başına 72 öğrenci hedeflenmiştir (64 / (1 − .10) = 71.1, yukarı yuvarlanır).

Sık hata: Evren büyüklüğünden bir anket formülüyle (ya da hazır tablodan) bulunan sayıyı grup karşılaştırmaları için yeterli saymak. O hesap bir oranı belirli bir hata payıyla kestirmek içindir; hipotez testinin gücünü güvenceye almaz.

Adım 3: Dışlama kurallarını ve katılımcıları tanımlayın

Planlanan örneklem ile analize giren örneklem çoğu zaman aynı değildir. Yöntem bölümü planı yazar: hangi durumda bir katılımcının analiz dışı bırakılacağı ve nedenleri (dahil etme ölçütünü karşılamama, dikkat kontrol maddesini geçememe, ölçeğin büyük bölümünü boş bırakma). Gerçekleşen sayılar (davet edilen, dışlanan, analize giren kişi ve eksik veri) bulgular bölümünün başında, grup grup raporlanır; JARS bu katılımcı akışını sonuç bölümünde bekler (Appelbaum vd., 2018). Bazı enstitü kılavuzları akışı yöntem bölümünde ister; o durumda sayılar orada bir kez verilir.

Dışlama kuralları veriye bakılmadan önce belirlenmiş olmalıdır. Hangi gözlemlerin dışarıda bırakılacağına veri görüldükten sonra karar vermek, yanlış pozitif sonuç olasılığını belirgin biçimde artıran araştırmacı esnekliklerinden biridir (Simmons vd., 2011).

Ardından örneklemin betimsel özellikleri (yaş, cinsiyet, sınıf düzeyi ve araştırma sorusu için önemli öteki özellikler) sıklık ve yüzdeyle ya da ortalama ve standart sapmayla verilir. Bu özellikleri özetleyen tablonun APA 7’ye göre nasıl kurulduğu demografik değişkenler yazısında anlatılır.

Sık hata: Dışlama kuralını yazmamak ya da veriyi gördükten sonra koymak. Kural ve nedenleri yoksa okur, analize giren örneklemin nasıl oluştuğunu ve seçimde bir yanlılık olup olmadığını değerlendiremez.

Adım 4: Veri toplama araçlarını tanıtın

Her ölçme aracı ayrı bir paragrafta, aynı sırayla tanıtılır:

  • aracın adı, geliştiren ve (varsa) Türkçeye uyarlayan çalışmalar, kaynaklarıyla;
  • neyi ölçtüğü, madde sayısı, alt boyutları;
  • yanıt biçimi (ör. beşli Likert), puan aralığı, yüksek puanın ne anlama geldiği;
  • ters puanlanan maddeler ve toplam ya da alt boyut puanının nasıl hesaplandığı;
  • özgün ve uyarlama çalışmalarında raporlanan geçerlik ve güvenirlik kanıtları;
  • kendi örnekleminizde hesaplanan güvenirlik katsayıları (her alt boyut için α ve ω, güven aralığıyla);
  • kullanım izninin alındığı.

Güvenirlik ölçeğin değil, belirli bir örneklemdeki puanların özelliğidir; uyarlama çalışmasındaki katsayı sizin verinizin katsayısı yerine geçmez. Hangi kanıtın nasıl raporlanacağı geçerlik ve güvenirlik yazısındaki tabloda, katsayıların hesabı güvenirlik analizi yazısında anlatılır. Ölçeği siz geliştirdiyseniz ya da uyarladıysanız, geliştirme sürecinin kendisi (uzman görüşü, faktör analizi, pilot) ayrı bir alt başlık ister.

Kişisel bilgi formu da bir veri toplama aracıdır: hangi bilgilerin sorulduğu ve nerede kullanıldığı yazılır. Formlar ve ölçekler, ölçek sahibinin izin verdiği ölçüde, eklerde verilir. Soruları kendiniz yazıyorsanız soru yazımı ve pilot uygulama anket nasıl hazırlanır yazısındadır.

Sık hata: Güvenirliği yalnız uyarlama çalışmasından aktarmak ya da ters puanlanan maddeleri belirtmeden toplam puanın nasıl hesaplandığını yazmamak.

Adım 5: Veri toplama sürecini anlatın

Bu alt başlık, başka bir araştırmacının uygulamayı aynı koşullarda yineleyebilmesi için yazılır:

  • verilerin hangi tarihler arasında toplandığı;
  • uygulama biçimi (çevrim içi form, sınıfta kâğıt-kalem, yüz yüze görüşme) ve uygulamayı kimin yaptığı;
  • ölçeklerin sırası, ortalama tamamlama süresi, gönderilen hatırlatmalar;
  • pilot uygulama yapıldıysa sonucu ve forma yapılan değişiklikler;
  • katılımcıların nasıl bilgilendirildiği, onamın nasıl alındığı, gönüllülük ve gizliliğin nasıl sağlandığı;
  • etik kurul onayı (kurulun adı, onay tarihi ve sayısı) ve uygulamanın yapıldığı kurumdan alınan izin.

Etik kurul onayı veri toplanmadan önce alınır. Başvuruda istenen belgeler ile aydınlatma ve onam metinlerinin nasıl hazırlanacağı anket nasıl hazırlanır yazısının etik kurul ve KVKK adımlarında, veri gizliliği veri ve veri kaynakları yazısında anlatılır.

Veriler [tarih aralığı] arasında çevrim içi bir form aracılığıyla toplanmıştır. Formun bağlantısı ders koordinatörleri aracılığıyla öğrencilere iletilmiş, bir hafta sonra bir hatırlatma gönderilmiştir.

Formun ilk sayfasında araştırmanın amacı, katılımın gönüllü olduğu ve yanıtların yalnız toplu olarak raporlanacağı açıklanmış; onam veren öğrenciler forma devam etmiştir. Form ortalama [süre] dakikada tamamlanmıştır. Araştırma için [kurulun adı]‘ndan [tarih] tarih ve [sayı] sayılı onay, [birim]‘den uygulama izni alınmıştır.

Sık hata: Etik kurul onayının tarihini ve sayısını yazmamak. Jüri bu bilgiyi arar; makaleye dönüştürülecek tezlerde dergiler de çoğunlukla ister.

Adım 6: Veri analizini her hipotez için gerekçesiyle yazın

Verilerin analizi alt başlığı, analizlerin kendisini değil planını ve gerekçesini anlatır. Analizin yürütülmesi (veri temizliği, varsayımlar, hipotez testleri, çoklu karşılaştırma) tez istatistik analizi yol haritasının 5. ile 9. adımları arasındadır. Burada yazılanlar şunlardır:

  1. Program ve sürüm. Aynı test farklı programlarda farklı varsayılan ayarlarla çalışabilir.
  2. Veri hazırlama kararları. Eksik verinin miktarı ve nasıl ele alındığı, aykırı değer kuralı ve uygulanıp uygulanmadığı, ters puanlama ve puanların nasıl hesaplandığı.
  3. Betimsel istatistikler. Hangi değişken için hangi ölçülerin verileceği.
  4. Her hipotez için test ve gerekçesi. Testin adı, birincil olarak neden seçildiği ve duyarlılık analizi olarak hangi testin raporlandığı.
  5. Etki büyüklüğü ve güven aralığı. Her test için hangi ölçünün verileceği (etki büyüklüğü).
  6. Anlamlılık düzeyi ve çoklu karşılaştırma. α, testlerin tek ya da çift yönlü olduğu, ikili karşılaştırma yöntemi ve düzeltme.

Test seçiminin gerekçesi, tez istatistik analizi yol haritasının 7. adımındaki ilkeye dayanır: varsayılan test parametriktir; parametrik olmayan test yalnız bağımlı değişken sıralıysa (sıralılık beyan edilmişse ya da, beyan yoksa, değişken en çok 7 farklı tam sayı alıyorsa) ya da bir grup (eşleştirilmiş veride farklar) belirgin biçimde normal dışıysa (yanlılığı düzeltilmiş G1/G2 ile |çarpıklık| > 2 ya da |fazla basıklık| > 7; West vd., 1995) birincil olur ve öteki test duyarlılık analizi olarak raporlanır.

Yöntem bölümünde ilkenin kendisi değil, her hipotez için hangi testin neden birincil olduğu yazılır. Ayrıntı istatistiksel test seçimi ve parametrik ve parametrik olmayan testler yazılarındadır.

Normallik testi (Shapiro-Wilk) ve varyans homojenliği testi (Levene) raporlanır ama test seçimini belirlemez; grup büyüklükleri farklıyken Levene sonucuna göre Student ile Welch arasında seçmek, Welch t-testini baştan kullanmaktan daha kötü birinci tür hata oranları verir (Zimmerman, 2004; Delacre vd., 2017).

Analiz planını bir tabloyla vermek, hem jürinin hem de sizin hipotez ile analiz arasındaki eşleşmeyi denetlemenizi kolaylaştırır. Örnek tezin planı şöyledir:

Plan öğesiH1H2
HipotezSınav kaygısı puanı ders biçimine göre farklıdırSınav kaygısı puanı sınıf düzeyine göre farklıdır
DeğişkenlerDers biçimi (2 grup); sınav kaygısı toplam puanıSınıf düzeyi (4 grup); sınav kaygısı toplam puanı
Birincil testWelch t-testiWelch ANOVA ve Games-Howell
Duyarlılık analiziMann-Whitney U testiKruskal-Wallis H testi
Etki büyüklüğüCohen’s d ve %95 GAη² ya da ω² ve %95 GA

Analizler [program adı ve sürümü] ile yapılmıştır. Ölçeğin yarısından fazlasını boş bırakan katılımcılar analiz dışı bırakılmış; ters puanlanan maddeler çevrildikten sonra toplam puan hesaplanmıştır. Grupların sınav kaygısı puanları Welch t-testiyle, sınıf düzeyleri Welch ANOVA ve Games-Howell ikili karşılaştırmalarıyla karşılaştırılmıştır.

Ölçek toplam puanı aralıklı ölçekte değerlendirilmiş; bir grupta |çarpıklık| > 2 ya da |fazla basıklık| > 7 olması durumunda Mann-Whitney U ve Kruskal-Wallis H testlerinin birincil olacağı önceden belirlenmiştir. Öteki testler duyarlılık analizi olarak raporlanmıştır. Shapiro-Wilk ve Levene testlerinin sonuçları raporlanmış, test seçiminde kullanılmamıştır. Anlamlılık düzeyi α = .05 (çift yönlü) olarak alınmıştır.

Sık hata: Bu alt başlığı testlerin ders kitabı tanımlarıyla ve formülleriyle doldurmak, programın menü yolunu adım adım yazmak ya da “Örneklem 30’dan küçük olduğu için parametrik olmayan testler kullanılmıştır” diye gerekçelendirmek. Seçimi örneklem büyüklüğü tek başına belirlemez; ölçek düzeyi ve dağılımın biçimi belirler.

Adım 7: Bölümü öneriyle ve bulgularla karşılaştırın

Bölüm yazıldıktan sonra üç karşılaştırma yapılır.

  1. Öneriyle karşılaştırma. Tez önerisinden farklı olan her şey (örneklem büyüklüğü, ölçek, test, dışlama kuralı) yazılır ve gerekçelendirilir. Sapmalar araştırmalarda olağandır; sorun sapmanın kendisi değil, gizlenmesidir (Nosek vd., 2018). Veriyi gördükten sonra eklenen analizler planlanan analizlerden ayrılır ve keşif amaçlı olarak sunulur (Nosek vd., 2018; Simmons vd., 2011).
  2. Bulgularla karşılaştırma. Yöntemde anılan her analiz bulgularda yer alır, bulgulardaki her analiz yöntemde tanıtılır. Örneklem sayıları, ölçek adları ve alt boyut adları iki bölümde aynıdır. Bulgularda sonuçların nasıl yazılacağı APA 7’ye göre istatistik raporlama yazısındadır.
  3. Dil. Öneriden kalan gelecek zamanlı cümleler (“analiz edilecektir”) geçmiş zamana çevrilir. Türkçe tezlerde yöntem çoğunlukla edilgen çatıyla yazılır; kurumunuzun kılavuzu farklı bir çatı istiyorsa ona uyulur. Yöntem kararlarından doğan sınırlılıklar (olasılıksız örneklem, öz bildirime dayalı ölçüm, kesitsel desen) kılavuzun gösterdiği yerde, sınırlılıklar ya da tartışma bölümünde yazılır.

Sık hata: Tez önerisinin yöntem bölümünü kipini değiştirmeden teze taşımak ve sonradan değişen kararları güncellememek.

Savunmada jüri, yöntem bölümündeki kararların gerekçesini sorabilir. Uzmanla Çalış analiz ve yöntem desteğidir; tezi ya da bölümlerini yazmak, bulguları yorumlamak ve savunmak araştırmacının kendi işidir. Tez analizinde desteğin kapsamı ve teslim edilenler tez istatistik analizi ve raporlama desteği sayfasında anlatılır.

Tez yöntem bölümü kontrol listesi

Bölümü teslim etmeden önce her maddeyi işaretleyin.

Model ve örneklem

  • Desenin adı, araştırma sorusuna neden uyduğu ve hangi çıkarımı desteklediği yazıldı.
  • Bağımlı ve bağımsız değişkenler ile ölçüm zamanları belirtildi.
  • Hedef ve erişilebilir evren, dahil etme ve dışlama ölçütleri tanımlandı.
  • Örnekleme yöntemi adıyla ve seçimin nasıl yapıldığıyla yazıldı.
  • Örneklem büyüklüğü test, α, güç, etki büyüklüğü ve dayanağı ile gerekçelendirildi.

Katılımcılar ve araçlar

  • Dışlama kuralları veriye bakılmadan belirlendi ve nedenleriyle yazıldı.
  • Her ölçek kaynağı, yapısı, puanlaması ve ters maddeleriyle tanıtıldı.
  • Güvenirlik kendi örnekleminizde hesaplandı ve raporlandı.
  • Ölçek kullanım izinleri alındı; formlar eklerde.

Süreç ve analiz

  • Veri toplama tarihleri, biçimi ve süresi yazıldı.
  • Etik kurul onayının tarihi ve sayısı ile kurum izni yazıldı.
  • Program ve sürümü, eksik veri ve aykırı değer kararları yazıldı.
  • Her hipotez için birincil test, gerekçesi ve duyarlılık analizi belirtildi.
  • Shapiro-Wilk ve Levene test seçimine gerekçe yapılmadı.
  • Etki büyüklüğü ölçüleri, α ve çoklu karşılaştırma düzeltmesi belirtildi.

Tutarlılık ve dil

  • Öneriden sapmalar gerekçesiyle yazıldı; keşif amaçlı analizler ayrıldı.
  • Yöntemdeki her analiz bulgularda, bulgulardaki her analiz yöntemde var.
  • Gelecek zamanlı cümle kalmadı.

Sık sorulan sorular

Yöntem bölümü kaç sayfa olmalı?

Sabit bir uzunluk yoktur ve sayfa sayısı bir ölçüt değildir. Ölçüt yinelenebilirliktir: bölüm, başka bir araştırmacının aynı çalışmayı yapabileceği kadar ayrıntı taşımalıdır.

“Evren ve örneklem” mi, “çalışma grubu” mu yazmalıyım?

Kurumunuzun kılavuzu ve örnekleme yönteminiz belirler. Olasılıklı örneklemede sonuçlar tanımlanan evrene genellenebilir. Olasılıksız örneklemede bazı kılavuzlar genelleme iddiası olmadığını vurgulamak için “çalışma grubu” başlığını kullanır. Başlık ne olursa olsun, sonuçların kime genellenebileceği açıkça yazılır.

Yöntem bölümüne testlerin tanımlarını yazmalı mıyım?

Kısa bir gerekçe yeterlidir: hangi testin hangi hipotez için ve neden seçildiği. “t-testi iki grubun ortalamalarını karşılaştıran bir testtir” gibi ders kitabı tanımları ve formüller jürinin aradığı bilgi değildir; enstitünüz ya da danışmanınız ayrıca istemedikçe yazılmaz.

Normallik testi anlamlı çıktığı için parametrik olmayan test kullandım; böyle yazabilir miyim?

Bu gerekçe önerilmez. Shapiro-Wilk testinin gücü küçük örneklemde düşüktür, büyük örneklemde ise önemsiz sapmaları da anlamlı bulur. Gerekçe ölçek düzeyine ve dağılımın biçimine (çarpıklık ve fazla basıklık) dayanır; öteki test duyarlılık analizi olarak raporlanır. Analizi yeniden yaparsanız değişikliği yöntem bölümünde açıkça yazın.

Veri topladıktan sonra analiz planımı değiştirdim. Ne yapmalıyım?

Değişikliği gizlemeyin. Neyin değiştiğini, neden değiştiğini ve değişikliğin sonuçları etkileyip etkilemediğini yöntem bölümünde yazın. Önerideki analiz de yapılabiliyorsa iki sonucu birlikte raporlamak okurun değerlendirmesini kolaylaştırır.

Yöntem bölümü için destek almak etik mi?

Analiz planınızı ve yöntem kararlarınızı bir uzmanla gözden geçirmek meşrudur; sınır yazarlıktadır: bölümü yazmak, kararlarınızı gerekçelendirmek ve savunmada açıklamak sizin işinizdir.

  • #tez-istatistik-analizi
  • #akademik-yazim
  • #arastirma-deseni
  • #orneklem-buyuklugu
  • #olcek-gelistirme

Bilimsel inceleme

Doç. Dr. Hasan Yıldırım

Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Öğretim Üyesi

İnceleme tarihi:

Makine öğrenmesi ve biyoistatistik alanlarında çalışır; sağlık, fen ve sosyal bilimlerde disiplinlerarası araştırmalarda istatistik danışmanlığı yürütür.

Kaynakça

  1. American Psychological Association. (2020). Publication manual of the American Psychological Association (7th ed.).
  2. Appelbaum, M., Cooper, H., Kline, R. B., Mayo-Wilson, E., Nezu, A. M., & Rao, S. M. (2018). Journal article reporting standards for quantitative research in psychology: The APA Publications and Communications Board task force report. American Psychologist, 73(1), 3–25.
  3. Delacre, M., Lakens, D., & Leys, C. (2017). Why psychologists should by default use Welch's t-test instead of Student's t-test. International Review of Social Psychology, 30(1), 92–101.
  4. Nosek, B. A., Ebersole, C. R., DeHaven, A. C., & Mellor, D. T. (2018). The preregistration revolution. Proceedings of the National Academy of Sciences, 115(11), 2600–2606.
  5. Shadish, W. R., Cook, T. D., & Campbell, D. T. (2002). Experimental and quasi-experimental designs for generalized causal inference. Houghton Mifflin.
  6. Simmons, J. P., Nelson, L. D., & Simonsohn, U. (2011). False-positive psychology: Undisclosed flexibility in data collection and analysis allows presenting anything as significant. Psychological Science, 22(11), 1359–1366.
  7. West, S. G., Finch, J. F., & Curran, P. J. (1995). Structural equation models with nonnormal variables: Problems and remedies. In R. H. Hoyle (Ed.), Structural equation modeling: Concepts, issues, and applications (pp. 56–75). Sage.
  8. Zimmerman, D. W. (2004). A note on preliminary tests of equality of variances. British Journal of Mathematical and Statistical Psychology, 57(1), 173–181.

Analizinizi şimdi yapın

Basira’da kendiniz yapın

Verinizi yükleyin; Basira doğru testi önerir, varsayımları denetler ve sonucu raporlar.

Ücretsiz deneyin Panele git

Uzmanla çalışın

Tez ya da makaleniz için doktora düzeyinde uzmanlar analizinizi yapar veya denetler.

Nasıl çalışır?

İlgili yazılar