Demografik Değişkenler: Tezde Betimsel Tablo Nasıl Kurulur?
Basira Editör Ekibi · · 9 dk okuma · Bilimsel inceleme: Doç. Dr. Hasan Yıldırım
Aa Yazı boyutu
Anahtar çıkarımlar
- Demografik değişkenler örneklemi tanıtır; tezde genellikle bulgular bölümünün ilk tablosunda betimsel istatistikle özetlenir ve bu tablo bir hipotez sınamaz.
- Kategorik değişkenler sayı ve yüzdeyle, sürekli değişkenler ortalama ve standart sapmayla verilir; belirgin çarpık bir değişkende (ör. gelir) ortanca ve çeyrekler arası genişlik kullanılır.
- Eksik yanıt varsa yüzdenin paydası (yanıtlayanlar mı, bütün örneklem mi) notta yazılır; yuvarlama yüzde toplamını 100'den biraz saptırabilir.
- Sıralı kategoriler (eğitim düzeyi, yaş grubu) doğal sırasıyla, sırasız kategoriler mantıklı bir sırayla ya da sıklığa göre dizilir.
- Randomize bir çalışmada grupların başlangıç özelliklerine p değeri eklenmez; gözlemsel bir karşılaştırma hipotezse kendi bölümünde test edilir.
İçindekiler
Demografik değişkenler, araştırmaya katılan kişileri tanımlayan yaş, cinsiyet, eğitim düzeyi, medeni durum, gelir ve yaşanılan bölge gibi özelliklerdir. Tezde bu değişkenler bulgular bölümünün ilk tablosunda betimsel istatistikle özetlenir: kategorik değişkenler için sayı (n) ve yüzde, sürekli değişkenler için ortalama ve standart sapma, belirgin çarpık dağılımda ortanca ve çeyrekler arası genişlik.
Bu tablonun amacı okura “bu sonuçlar kimden elde edildi?” sorusunun cevabını vermektir. Sonuçların hangi kitleye genellenebileceğini okur bu tablodan değerlendirir (Hayes-Larson vd., 2019); bu yüzden nicel araştırma raporlama standartları katılımcıların başlıca demografik özelliklerinin raporlanmasını ister (Appelbaum vd., 2018). Tablo bir hipotez sınamaz; betimsel istatistiğin çıkarımsal istatistikten farkı betimsel ve çıkarımsal istatistik yazısında anlatılır. Demografik tablonun tez sürecindeki yeri tez istatistik analizi yol haritasında gösterilir.
Demografik değişkenler nelerdir ve tezde nasıl raporlanır?
Demografik değişken, araştırmanın asıl değişkeni olmasa da katılımcıyı tanımlayan ve sonuçların yorumunu etkileyebilen her özelliktir. Hangi değişkenlerin sorulacağı araştırma sorusuna ve kitleye bağlıdır: bir öğretmen araştırmasında kıdem ve branş, bir hasta araştırmasında tanı süresi de bu gruba girer. Her değişkenin ölçme düzeyi, tabloda hangi istatistikle özetleneceğini belirler; ölçme düzeyleri istatistiksel ölçekler yazısında ayrıntılı anlatılır.
| Değişken | Tipik ölçme düzeyi | Tabloda verilen |
|---|---|---|
| Cinsiyet, medeni durum, bölge, meslek | İsimsel (sırasız kategori) | n ve % |
| Eğitim düzeyi, gelir aralığı, yaş grubu | Sıralı (sıralı kategori) | n ve %, kategoriler doğal sırasıyla |
| Yaş (yıl), kıdem (yıl), çocuk sayısı | Oranlı (sayısal) | M ve SS; belirgin çarpıksa Mdn ve ÇAG |
| Aylık gelir (TL) | Oranlı, çoğunlukla sağa çarpık | Çoğunlukla Mdn ve ÇAG |
Raporlamada üç bilgi hiçbir zaman eksik bırakılmaz: örneklemin toplam büyüklüğü (N), her değişkende kaç kişinin yanıt verdiği ve yüzdelerin neye göre hesaplandığı. Örneklemin nasıl seçildiği ise demografik tablonun değil, yöntem bölümünün konusudur; tez yöntem bölümü yazısı evren, örneklem ve veri toplama araçlarının nasıl tanıtılacağını anlatır.
Demografik sorular nasıl sorulur?
Demografik soru formu, analizde kullanılacak her değişkenin veri toplanmadan önce doğru düzeyde ölçülmesini sağlar. Soruların örneklemi doğru betimleyecek biçimde yazılması, sonradan kurulacak tablonun doğruluğunu da belirler (Hughes vd., 2016). Pratikte yalnız araştırma sorusunun gerektirdiği bilgi istenir, seçenekler katılımcıların hepsinin kendini yerleştirebileceği biçimde yazılır ve gerektiğinde “belirtmek istemiyorum” seçeneği eklenir. Birkaç pratik kural:
- Yaşı açık uçlu bir soruyla alın. Doğum yılı ya da yaş sayı olarak alınırsa ortalama, standart sapma ve sonradan istenen her yaş grubu hesaplanabilir. Baştan “18–29, 30–44…” diye sorulan yaş, bir daha sayısal değişkene çevrilemez.
- Kategorileri örtüştürmeyin. “20–30” ve “30–40” seçeneklerinde 30 yaşındaki kişi iki gruba girer; sınırlar “20–29, 30–39” biçiminde yazılır.
- Gelir gibi hassas sorularda eksik yanıt beklenir; tabloyu kurarken bu eksikliği notta açıklamak gerekir.
Formun hazırlanması anket nasıl hazırlanır, yanıtların sayıya çevrilmesi ve kod planı anket verisi nasıl girilir yazısındadır.
Hangi değişken için hangi betimsel istatistik verilir?
Kategorik bir demografik değişken sayı ve yüzdeyle, sayısal bir değişken bir merkez ve bir yayılım ölçüsüyle özetlenir. Kategorik değişkenlerin her kategorisi için kaç kişi olduğu ve bunun yüzdesi verilir; bu, değişkenin frekans dağılımıdır. Sayısal değişkende seçim dağılımın biçimine bağlıdır:
| Dağılımın görünümü | Merkez | Yayılım | Tabloda yazım |
|---|---|---|---|
| Yaklaşık simetrik (ör. yaş) | Ortalama (M) | Standart sapma (SS) | 47.97 (14.62) |
| Belirgin çarpık (ör. gelir, hastanede yatış süresi) | Ortanca (Mdn) | Çeyrekler arası genişlik (ÇAG) | 15.6 (16.8) |
| Az sayıda tam sayı değer (ör. çocuk sayısı 0–4) | Kategorik gibi | — | Her değer için n ve % |
Ortalama ve standart sapma kendi yazılarında hesaplanır: merkezi eğilim ölçüleri ve merkezi dağılım ölçüleri. Çarpıklığı anlamak için histograma bakmak ve çarpıklık katsayısını hesaplamak en doğrudan yoldur. Özet değerlerden de bir ipucu çıkar: eksi değer alamayan bir değişkende standart sapma ortalamanın yarısından büyükse, yani ortalamadan iki standart sapma çıkarınca sıfırın altına düşülüyorsa, dağılım büyük olasılıkla çarpıktır (Altman ve Bland, 1996). Gelir bu durumun tipik örneğidir.
Dikkat
Ortalamanın yanında standart hata değil standart sapma verilir. Standart hata ortalamanın kestiriminin kesinliğini, standart sapma ise katılımcılar arasındaki farklılığı gösterir; demografik tablonun amacı ikincisidir.
Örnek: 800 katılımcılı bir sağlık anketinin demografik tablosu
Tablo 1, benzetimle üretilmiş 800 katılımcılı bir ulusal sağlık anketi veri setinden R 4.5.1 ile hesaplanmıştır; sayılar gerçek kişilere ait değildir. Veri setinde cinsiyet, eğitim, medeni durum, bölge ve yaşta eksik yanıt yoktur; aylık gelir sorusunu 40 kişi yanıtlamamıştır.
Yaş için yanlılığı düzeltilmiş çarpıklık katsayısı G₁ = 0.12 olduğundan ortalama ve standart sapma, gelir için G₁ = 3.55 olduğundan ortanca ve çeyrekler arası genişlik kullanılmıştır; gelirin çarpıklığı, bu blogdaki test seçimi yazılarının belirgin çarpıklık için kullandığı 2 sınırının da üstündedir. Bu sınır West, Finch ve Curran’ın (1995) önerisidir. Gelirde ortalama ile standart sapmanın neredeyse eşit olması (ikisi de yaklaşık 21,5 bin TL) çarpıklığı özet değerlerden de gösterir.
Tablo 1
Katılımcıların Demografik Özellikleri (N = 800)
| Özellik | n (%) ya da M (SS) |
|---|---|
| Cinsiyet | |
| Kadın | 417 (52.1) |
| Erkek | 383 (47.9) |
| Yaş (yıl), M (SS) | 47.97 (14.62) |
| 18–29 | 90 (11.3) |
| 30–44 | 236 (29.5) |
| 45–59 | 296 (37.0) |
| 60 ve üstü | 178 (22.3) |
| Eğitim düzeyi | |
| İlkokul | 135 (16.9) |
| Lise | 257 (32.1) |
| Lisans | 271 (33.9) |
| Yüksek lisans | 98 (12.3) |
| Doktora | 39 (4.9) |
| Medeni durum | |
| Evli | 432 (54.0) |
| Bekâr | 222 (27.8) |
| Boşanmış | 88 (11.0) |
| Dul | 58 (7.3) |
| Bölge | |
| Akdeniz | 133 (16.6) |
| Doğu Anadolu | 129 (16.1) |
| Ege | 133 (16.6) |
| İç Anadolu | 144 (18.0) |
| Karadeniz | 132 (16.5) |
| Marmara | 129 (16.1) |
| Aylık gelir (bin TL), Mdn (ÇAG)ᵃ | 15.6 (16.8) |
Not. M = ortalama; SS = standart sapma; Mdn = ortanca; ÇAG = çeyrekler arası genişlik. Yaş grupları ölçülen yaştan türetilmiştir (en küçük 18, en büyük 90). Yuvarlama nedeniyle bazı değişkenlerde yüzdelerin toplamı 100.1 ya da 99.9’dur. Veri setinde altı bölge yer almaktadır.
ᵃ 40 katılımcı gelir sorusunu yanıtlamamıştır; değer yanıtlayan 760 kişiye dayanır (birinci çeyrek 9.1 bin TL, üçüncü çeyrek 25.9 bin TL).
Tablonun kuruluşundaki kararlar şunlardır:
- Kategoriler alt satırda, değişken adı üst satırda. Değişken adı kalın bir başlık satırıdır; kategoriler onun altında sıralanır. Tek sütunda hem n (%) hem M (SS) bulunduğu için hangisinin verildiği sütun başlığında ve satırın adında yazılır.
- Sıralı kategoriler doğal sırasıyla. Eğitim düzeyi ilkokuldan doktoraya dizilmiştir; sıklığa göre dizmek (Lisans, Lise, İlkokul…) sıralı bilgiyi bozar. Bölge gibi sırasız kategoriler alfabetik ya da sıklık sırasıyla dizilebilir; tez boyunca aynı sıra kullanılır.
- Sayısal değişkenden türetilen grup, ölçülen değerin yanında. Yaşın hem ortalaması hem grupları verilmiştir; okur hem tipik yaşı hem dağılımı görür.
- Eksik veri notta. Gelirde ortancanın ve çeyreklerin hesaplandığı gözlem sayısı 760’tır ve bu bilgi dipnotta yazılıdır. Eksik yanıt sayısı yüksekse ayrı bir “Yanıt yok” satırı da eklenebilir (Hayes-Larson vd., 2019).
- Ondalıklar tutarlı. Yüzdeler tek, ortalama ve standart sapma iki ondalıkla verilmiştir; aynı sütundaki aynı tür değerler aynı sayıda ondalık taşır (American Psychological Association, 2020).
Tablonun biçimi (numara, italik başlık, yatay çizgiler, not) bütün APA tablolarında aynıdır ve APA 7’ye göre istatistik raporlama yazısında anlatılır. Burada yalnız demografik tabloya özgü kararlar ele alınmıştır.
Az kişili kategoriler ve birden çok seçilebilen sorular
İki durum tablonun kuruluşunu değiştirir. Birincisi, çok az kişinin düştüğü kategorilerdir. Örnek tabloda doktora mezunu 39 kişidir (%4,9); betimleme için bu satır olduğu gibi kalır.
Eğitim düzeyi daha sonra bir karşılaştırmada grup değişkeni olarak kullanılacaksa küçük gruplar kestirimi kararsızlaştırır ve “lisansüstü” gibi anlamlı bir üst kategoride birleştirilebilir. Birleştirme kararı veriye bakarak değil kuramsal bir gerekçeyle verilir, yöntem bölümünde yazılır ve demografik tabloda özgün kategoriler korunur; okur hangi grupların birleştirildiğini tablodan izleyebilmelidir.
Küçük kategoriler gizlilik açısından da önemlidir. Tek bir kurumda yapılan bir araştırmada “kadın, 60 yaş üstü, müdür” gibi bir satır tek bir kişiyi gösterebilir. Böyle bir durumda kategori bir üst düzeyde birleştirilir ya da hücre kurumunuzun gizlilik kuralına göre, örneğin “n < 5” diye verilir; etik kurul başvurusunda verilen gizlilik taahhüdü tablo için de geçerlidir.
İkincisi, birden çok seçeneğin işaretlenebildiği sorulardır (“Hangi sosyal medya platformlarını kullanıyorsunuz?” gibi). Bu sorularda her seçenek ayrı bir evet/hayır değişkenidir; yüzdeler katılımcı sayısına göre hesaplanır ve toplamları 100’ü aşar. Okurun bunu bir hata sanmaması için tablonun notunda “Katılımcılar birden çok seçenek işaretleyebilmiştir” diye yazılır.
Demografik tablo metinde nasıl yorumlanır?
Demografik tablonun yorumu iki ya da üç cümledir: örneklemin en belirgin özellikleri ve sonuçların genellenmesini etkileyebilecek bir dengesizlik varsa o. Metin tablodaki her yüzdeyi tekrarlamaz; okuru tabloya yönlendirir. Örnek tablo için:
Tezde nasıl yazılır
Araştırmaya 800 kişi katılmıştır (Tablo 1). Katılımcıların yarısından biraz fazlası kadındır (%52,1); yaş ortalaması M = 47.97 yıl, SS = 14.62; en kalabalık yaş grubu 45–59’dur (%37,0). Katılımcıların üçte biri lisans mezunudur (%33,9); lisansüstü mezunların oranı %17,1’dir. Gelir sorusunu yanıtlayan 760 katılımcının ortanca aylık geliri 15,6 bin TL’dir.
Bu örnek metinde “%17,1” tablodaki iki satırın (yüksek lisans 98 ve doktora 39 kişi, toplam 137) yeniden hesaplanmış oranıdır; birleştirilmiş bir oran metne yazılıyorsa hesabı da tablodan izlenebilir olmalıdır. Düz Türkçe cümlede ondalık ayırıcı virgüldür; istatistik gösteriminde, tabloda ve tablo notunda noktadır.
Yorumda dikkat edilecek bir nokta temsil gücüdür. Örneklemdeki oranlar ancak örnekleme yöntemi bunu destekliyorsa kitleye genellenir; uygun (kolay ulaşılabilir) örneklemde demografik tablo “kimden veri toplandığını” gösterir, “kitlenin nasıl olduğunu” göstermez. Örnekleme yöntemlerinin genellemeye etkisi örnekleme yöntemleri yazısında karşılaştırılır.
Gruplara göre demografik tablo ve p değeri
Araştırmada iki ya da daha fazla grup varsa (deney ve kontrol, iki okul türü, hasta ve sağlıklı), demografik tablo her grup için ayrı bir sütunla verilir. Bu durumda sık sorulan soru, gruplar arasındaki farka p değeri eklenip eklenmeyeceğidir:
- Randomize deneyde eklenmez. Katılımcılar gruplara rastgele atandıysa başlangıçtaki farklılıklar tanımı gereği şansa bağlıdır; bu farkları test etmek bir şey sınamaz ve bir değişkenin analize eklenip eklenmeyeceğine p değerine bakarak karar vermek yanıltıcıdır (de Boer vd., 2015). Grupların benzerliği sayılara ve farkın büyüklüğüne bakılarak değerlendirilir.
- Gözlemsel çalışmada karşılaştırma araştırma sorusuysa kendi bölümünde, uygun test ve etki büyüklüğüyle raporlanır. Demografik tablo betimleme işini görür; aynı tabloyu hipotez sınamasına çevirmek okurun dikkatini asıl bulgudan uzaklaştırır.
Hangi karşılaştırmanın araştırma sorusu sayılacağı araştırma deseninden çıkar; betimsel ve ilişkisel desenlerin ayrımı tarama modeli yazısında anlatılır. Demografik değişkenler sonraki analizlerde bağımsız değişken ya da kontrol değişkeni olarak da kullanılabilir; bu analizlerin sırası anket analizi nasıl yapılır yazısında verilir.
Demografik tabloda sık yapılan hatalar nelerdir?
Demografik tablodaki hataların çoğu payda, sıra ve ondalık tutarlılığıyla ilgilidir.
| Hata | Doğrusu | Neden |
|---|---|---|
| Eksik yanıt varken yüzdeyi notta belirtmeden N’ye bölmek | Paydayı (yanıtlayan sayısı) notta yazmak | Okur %‘lerin neye göre olduğunu bilemez |
| Gelire ortalama ve standart sapma vermek | Ortanca ve ÇAG | Birkaç yüksek değer ortalamayı yukarı çeker |
| Eğitim düzeyini sıklığa göre dizmek | Doğal sırasıyla (ilkokuldan doktoraya) | Sıralı bilgi kaybolur |
| Yaşı yalnız grup olarak sormak | Yaşı sayı olarak sormak, grubu sonra türetmek | Ortalama ve sonradan istenen gruplar hesaplanamaz |
| Programın çıktısını olduğu gibi yapıştırmak (“Valid Percent”, “Cumulative Percent” sütunlarıyla) | Yalnız n ve % sütunu | Birikimli yüzde sırasız kategoride anlamsızdır |
| Randomize gruplara p değeri eklemek | Sayıları ve farkın büyüklüğünü vermek | Rastgele atamada başlangıç farkı şansa bağlıdır |
| Standart sapma yerine standart hata vermek | Standart sapma | Demografik tablo katılımcılar arası farklılığı gösterir |
Bu listeye iki biçim hatası eklenebilir. Birincisi, aynı tabloda bir yüzdeyi tek, ötekini iki ondalıkla vermektir; ikincisi tabloyu metinde baştan sona cümleye çevirmektir. Tablonun bulgular bölümündeki öteki tablolarla birlikte bir kez daha gözden geçirilmesi, bu iki hatayı çoğu zaman yakalar.
Örnekleminizi betimleyen tabloların bulgular bölümünün geri kalanıyla tutarlı olup olmadığını bir istatistikçiye danışmak isterseniz Uzmanla Çalış’ın tez istatistik analizi hizmeti bu işin kapsamını anlatır.
Sık sorulan sorular
Demografik değişkenler bağımsız değişken midir?
Demografik değişkenler kendiliğinden bağımsız değişken değildir. Demografik değişken araştırma sorusunda bir grup değişkeni olarak kullanılıyorsa (ör. “kadın ve erkeklerin kaygı puanları farklı mı?”) bağımsız değişken rolündedir. Yalnız örneklemi tanıtmak için toplanmışsa betimsel değişkendir; bir regresyon modelinde etkisi sabit tutulmak isteniyorsa kontrol değişkenidir.
Demografik tabloda yüzde mi, geçerli yüzde mi kullanılır?
Eksik yanıt yoksa yüzde ile geçerli yüzde aynıdır. Eksik yanıt varsa genellikle yanıtlayanlara göre hesaplanan yüzde verilir ve payda notta yazılır; eksik yanıt oranı yüksekse ayrı bir “Yanıt yok” satırı eklenir.
Yaş ortalaması mı, yaş grupları mı verilmeli?
Yaş sayı olarak toplandıysa ortalama ve standart sapma verilir; gruplar okura ek bilgi sağlıyorsa ayrıca eklenir. Yaş yalnız grup olarak toplandıysa ortalama hesaplanamaz ve gruplar n ve % olarak verilir.
Demografik tabloya ki-kare ya da t-testi sonucu eklenir mi?
Randomize bir deneyde demografik tabloya ki-kare ya da t-testi sonucu eklenmez. Gözlemsel bir çalışmada iki grubun karşılaştırması araştırma sorusuysa bu karşılaştırma kendi bölümünde test edilir; demografik tablo betimleme için kalır.
Demografik tablo bulgular bölümünde mi, yöntem bölümünde mi yer alır?
Demografik tablonun yeri enstitünüzün kılavuzuna bağlıdır. Önerilen düzen, örneklemin nasıl seçildiğini yöntem bölümünde, örneklemin özelliklerini gösteren tabloyu bulgular bölümünün başında vermektir. Kılavuz yöntem bölümünde istiyorsa tablo oraya taşınır; içerik değişmez.
- #betimsel-istatistik
- #tez-istatistik-analizi
- #apa-7
- #frekans-dagilimi
- #akademik-yazim
Bilimsel inceleme
Makine öğrenmesi ve biyoistatistik alanlarında çalışır; sağlık, fen ve sosyal bilimlerde disiplinlerarası araştırmalarda istatistik danışmanlığı yürütür.
Kaynakça
- Altman, D. G., & Bland, J. M. (1996). Detecting skewness from summary information. BMJ, 313(7066), 1200.
- American Psychological Association. (2020). Publication manual of the American Psychological Association (7th ed.).
- Appelbaum, M., Cooper, H., Kline, R. B., Mayo-Wilson, E., Nezu, A. M., & Rao, S. M. (2018). Journal article reporting standards for quantitative research in psychology: The APA Publications and Communications Board task force report. American Psychologist, 73(1), 3–25.
- de Boer, M. R., Waterlander, W. E., Kuijper, L. D. J., Steenhuis, I. H. M., & Twisk, J. W. R. (2015). Testing for baseline differences in randomized controlled trials: An unhealthy research behavior that is hard to eradicate. International Journal of Behavioral Nutrition and Physical Activity, 12, Article 4.
- Hayes-Larson, E., Kezios, K. L., Mooney, S. J., & Lovasi, G. (2019). Who is in this study, anyway? Guidelines for a useful Table 1. Journal of Clinical Epidemiology, 114, 125–132.
- Hughes, J. L., Camden, A. A., & Yangchen, T. (2016). Rethinking and updating demographic questions: Guidance to improve descriptions of research samples. Psi Chi Journal of Psychological Research, 21(3), 138–151.
- West, S. G., Finch, J. F., & Curran, P. J. (1995). Structural equation models with nonnormal variables: Problems and remedies. In R. H. Hoyle (Ed.), Structural equation modeling: Concepts, issues, and applications (pp. 56–75). Sage.
Analizinizi şimdi yapın
Basira’da kendiniz yapın
Verinizi yükleyin; Basira doğru testi önerir, varsayımları denetler ve sonucu raporlar.
Ücretsiz deneyin Panele gitUzmanla çalışın
Tez ya da makaleniz için doktora düzeyinde uzmanlar analizinizi yapar veya denetler.
Nasıl çalışır?İlgili yazılar
Akademik Yazım
Bulgular Bölümü Nasıl Yazılır? Tezde Sıra, Tablo ve Örnek
Bulgular bölümü nasıl yazılır? Betimsel istatistikler, varsayım denetimi, hipotezlerin sırayla sınanması, tablo yerleşimi, tartışmadan ayrım ve bir örnek.
Basira ·
Akademik Yazım
Tez Analizi Örneği: Baştan Sona Çözümlü Bir Veri Seti
Tez analizi örneği: 42 öğrencilik veride eksik veri, güvenirlik, betimsel tablo, Welch t ve Pearson korelasyonu, etki büyüklüğü ve APA 7 cümleleri.
Basira ·
Akademik Yazım
Korelasyon Tablosu Nasıl Yapılır? APA 7 Örneği
APA 7 korelasyon tablosu adım adım: değişken sırası, ortalama ve standart sapma sütunları, alt üçgen, yıldızlar, eksik veri notu ve örnek bir tablonun okunuşu.
Basira ·