Tarama Modeli Nedir? Türleri, Örnekler ve Analizler
Basira Editör Ekibi · · 9 dk okuma · Güncellendi: 18 Kasım 2026 · Bilimsel inceleme: Doç. Dr. Hasan Yıldırım
Aa Yazı boyutu
Anahtar çıkarımlar
- Tarama modeli, araştırmacının hiçbir değişkene müdahale etmeden var olan durumu olduğu gibi betimlediği ya da değişkenler arasındaki ilişkiyi incelediği nicel bir desendir.
- Betimsel (tekil) tarama 'ne kadar, ne sıklıkta?' sorusunu yanıtlar; ilişkisel tarama değişkenlerin birlikte değişip değişmediğini korelasyon ya da karşılaştırma yoluyla inceler.
- Analiz soruya göre seçilir: oranlar ve ortalamalar güven aralığıyla, ilişkiler korelasyon, ki-kare ya da regresyonla, grup farkları Welch t-testi ya da Welch ANOVA ile.
- Tarama verisi, ne kadar güçlü bir ilişki gösterirse göstersin, neden-sonuç kanıtı değildir; bulgular 'ilişkilidir' ya da 'farklıdır' diye yazılır.
İçindekiler
Tarama modeli, araştırmacının hiçbir değişkene müdahale etmeden, var olan bir durumu olduğu gibi betimlediği ya da değişkenler arasındaki ilişkiyi incelediği nicel araştırma desenidir. Betimsel (tekil) tarama bir özelliğin düzeyini ya da yaygınlığını, ilişkisel tarama ise değişkenlerin birlikte değişip değişmediğini sorar; veri çoğunlukla anket ve ölçeklerle bir kez toplanır.
Türkçe yöntem literatüründe yaygın biçimde kullanılan bir sınıflama Karasar’ın (2014) sınıflamasıdır; bu yazı da o sınıflamayı izler, her türün hangi soruyu yanıtladığını ve hangi analizle çözümlendiğini gösterir. Desenin tezde nerede ve nasıl anlatıldığı tez yöntem bölümü nasıl yazılır, analizin bütün süreci tez istatistik analizi yol haritası yazısındadır.
Tarama modeli nedir?
Tarama modeli, bir kitlenin ya da ondan alınan bir örneklemin var olan özelliklerini, araştırmacının koşulları değiştirmeden ölçtüğü desendir. Deneysel desenden ayrıldığı nokta budur: deneyde araştırmacı bir değişkeni değiştirir (bir öğretim yöntemi uygular, bir ilacı verir) ve katılımcıları gruplara mümkünse rastgele atar; taramada gruplar ve değişkenlerin düzeyleri zaten vardır, araştırmacı yalnız ölçer.
Bu sınıflamanın merkezinde genel tarama vardır. Karasar’ın (2014) tanımıyla genel tarama, çok sayıda elemandan oluşan bir evrende, evrenin tamamı ya da ondan alınacak bir örneklem üzerinde yapılır ve evren hakkında genel bir yargıya varmayı amaçlar. Genel tarama kendi içinde ikiye ayrılır:
- Tekil (betimsel) tarama: Değişkenlerin her biri ayrı ayrı betimlenir: lisansüstü öğrencilerin yüzde kaçı haftada en az bir kez danışmanıyla görüşüyor, ortalama kaygı puanı nedir?
- İlişkisel tarama: İki ya da daha çok değişken arasındaki birlikte değişimin varlığı ve derecesi incelenir. Karasar bunu iki yolla yapılabilir sayar: korelasyon türünde değişkenlerin birlikte değişip değişmediğine bakılır; karşılaştırma türünde ise bir değişkene göre oluşmuş gruplar öteki değişkende karşılaştırılır.
Verinin bir kez mi, zaman içinde birden çok kez mi toplandığı ayrı bir boyuttur. Kesitsel taramada her katılımcı bir kez ölçülür. Kesitsel tasarım hızlı ve görece ucuzdur, yaygınlık kestirmek ve hipotez üretmek için uygundur; ama değişkenler aynı anda ölçüldüğü için hangisinin önce geldiğini gösteremez (Wang ve Cheng, 2020). Aynı kişilerin zaman içinde yeniden ölçüldüğü taramaya boylamsal (panel) tarama denir.
Tarama modelinin türleri nelerdir?
Tarama türleri yanıtladıkları dört soruya göre ayrılabilir: ilk üçü Karasar’ın sınıflamasından gelir, dördüncüsü olan boylamsal tarama ise bu sınıflamaya zaman boyutu eklenerek elde edilir.
| Tür | Sorduğu soru | Örnek | Tipik analiz |
|---|---|---|---|
| Betimsel (tekil) tarama | Bir özellik ne düzeyde, ne kadar yaygın? | Öğretmenlerin tükenmişlik düzeyi nedir? | Sıklık, yüzde, ortalama ve güven aralığı |
| İlişkisel tarama: korelasyon türü | İki değişken birlikte değişiyor mu? | Fiziksel etkinlik ile ruh sağlığı puanı ilişkili mi? | Pearson ya da Spearman korelasyonu, regresyon |
| İlişkisel tarama: karşılaştırma türü | Bir değişkenin düzeyi gruplara göre farklı mı? | Kaygı puanı sınıf düzeyine göre farklı mı? | Welch t-testi, Welch ANOVA, ki-kare |
| Boylamsal (panel) tarama (boyut: zaman) | Aynı kişilerde zamanla nasıl değişiyor? | Öğrencilerin motivasyonu dört yarıyılda nasıl değişiyor? | Tekrarlı ölçümler ya da karma modeller |
Karasar’ın sınıflamasında karşılaştırma türü ilişkisel tarama, nedensel karşılaştırma olarak da anılır: gruplar araştırmacı tarafından değil, zaten var olan bir özelliğe göre oluşmuştur. Adına karşın müdahale ve rastgele atama içermediği için nedeni kanıtlamaz; yalnız gruplar arasındaki farkı betimler. Hangi adla anılırsa anılsın bulgular “farklıdır” ve “ilişkilidir” diye yazılır.
Tarama modeli deneysel desenden nasıl ayrılır?
Tarama ile deney arasındaki fark tek bir soruya indirgenebilir: bağımsız değişkenin düzeyini araştırmacı mı belirledi, yoksa katılımcılar o düzeye zaten sahip miydi? Aşağıdaki tablo üç nicel deseni bu açıdan karşılaştırır.
| Özellik | Deneysel desen | Yarı deneysel desen | Tarama modeli |
|---|---|---|---|
| Müdahale | Var | Var | Yok |
| Gruplara atama | Rastgele | Rastgele değil (hazır gruplar) | Yok; gruplar zaten var |
| Nedensel yorum | En güçlü | Karıştırıcılar denetlendiği ölçüde, dikkatle | Kurulmaz |
| Örnek soru | Yeni yöntem başarıyı artırır mı? | Yeni yöntemi uygulayan şubenin başarısı farklı mı? | Ders çalışma süresi başarıyla ilişkili mi? |
Rastgele atama, ölçülen ve ölçülmeyen bütün özelliklerin gruplar arasında beklenen değer olarak dengelenmesini sağlar; nedensel yorumu güçlü kılan budur (Shadish vd., 2002). Taramada bu güvence yoktur. Bu, taramayı zayıf bir desen yapmaz: bir özelliğin yaygınlığını kestirmek, değişkenler arasındaki ilişkileri haritalamak ve sonraki deneysel çalışmalar için hipotez üretmek tarama desenlerinin asıl işidir. Etik ya da pratik nedenlerle müdahale edilemeyen değişkenler (cinsiyet, sosyoekonomik düzey, kronik hastalık) çoğunlukla tarama gibi gözlemsel desenlerle incelenir.
Taramada veri çoğunlukla anket ve ölçeklerle toplanır, ama tek yol bu değildir: yapılandırılmış gözlem formları, okul ya da hastane kayıtları ve kamuya açık büyük veri setleri (ikincil veri) de tarama verisidir. Veri toplama aracı ne olursa olsun, ölçmenin geçerliği ve güvenirliği yöntem bölümünde kanıtlanır.
Tarama modelinde hangi analizler kullanılır?
Analiz, desenin adına değil araştırma sorusuna ve değişkenlerin ölçek düzeyine göre seçilir. Aşağıdaki tablo tarama sorularının en sık karşılıklarını özetler; seçimin bütün yolu istatistiksel test seçimi rehberindedir.
| Araştırma sorusu | Değişkenler | Birincil analiz | Duyarlılık ya da ek analiz |
|---|---|---|---|
| Bir özelliğin yaygınlığı | Kategorik | Yüzde ve %95 güven aralığı | Alt gruplara göre yüzdeler |
| Bir özelliğin düzeyi | Sürekli (ölçek puanı) | Ortalama, standart sapma ve güven aralığı | Ortanca ve çeyrekler arası genişlik |
| İki sürekli değişkenin ilişkisi | Sürekli × sürekli | Pearson korelasyonu | Spearman korelasyonu |
| İki kategorik değişkenin ilişkisi | Kategorik × kategorik | Ki-kare bağımsızlık testi ve Cramér’s V | Fisher’ın kesin testi (küçük beklenen sayıda) |
| İki grubun karşılaştırılması | Kategorik × sürekli | Welch t-testi | Mann-Whitney U testi |
| Üç ve daha fazla grubun karşılaştırılması | Kategorik × sürekli | Welch ANOVA ve Games-Howell | Kruskal-Wallis H testi |
| Birden çok yordayıcı | Sürekli bağımlı | Çoklu doğrusal regresyon | Standart hataların sağlam kestirimi |
Tablodaki karar, bu blogdaki test seçimi yazılarının yazılı karar kuralını izler: varsayılan test parametriktir; grup karşılaştırmasında bağımlı değişken sıralıysa (beyan edilmiş ya da beyan yoksa en çok 7 farklı tam sayı) ya da bir grup belirgin biçimde normal dışıysa (|çarpıklık| > 2 ya da |fazla basıklık| > 7; yanlılığı düzeltilmiş G1/G2), korelasyonda ise değişkenlerden biri sıralıysa ya da belirgin biçimde normal dışıysa parametrik olmayan test birincil olur. Bu sınırlar, West, Finch ve Curran’ın (1995) yapısal eşitlik modellemesi için önerdiği belirgin normal dışılık ölçütleridir.
Öteki test her durumda duyarlılık analizi olarak raporlanır. Korelasyonun ayrıntısı korelasyon analizi, kategorik ilişkininki ki-kare bağımsızlık testi, birden çok yordayıcınınki çoklu doğrusal regresyon yazısındadır.
Örnek: aynı veride üç tarama sorusu
Aşağıdaki sonuçlar, 800 katılımcılı sentetik (yapay olarak üretilmiş) bir sağlık anketinden R 4.5.1 ile hesaplanmıştır; aynı veri üç farklı tarama sorusuna yanıt verir.
Betimsel tarama: katılımcıların ne kadarı egzersiz yapıyor? 800 katılımcının 351’i egzersiz yaptığını belirtti: %43,9 (%95 güven aralığı, Wilson yöntemiyle: %40,5 ile %47,3). Betimsel tabloya sigara içenlerin oranı eklendiğinde: 202 kişi, %25,3 (%95 güven aralığı: %22,4 ile %28,4). İki oran Tablo 1’de birlikte verilir.
Tablo 1
Egzersiz Yapan ve Sigara İçen Katılımcıların Oranı (N = 800)
| Değişken | n | % | %95 GA (Wilson) |
|---|---|---|---|
| Egzersiz yapıyor | 351 | 43.9 | 40.5–47.3 |
| Sigara içiyor | 202 | 25.3 | 22.4–28.4 |
Betimsel taramada güven aralığı yüzdenin kendisi kadar önemlidir: 800 kişilik bu örneklemde aralığın genişliği yaklaşık 7 yüzde puanıdır. Aralığı daraltmanın yolu örneklemi büyütmektir; bu yüzden betimsel taramada örneklem büyüklüğü, kabul edilebilir aralık genişliğinden geriye doğru hesaplanır.
İlişkisel tarama, korelasyon türü: fiziksel etkinlik puanı ile ruh sağlığı puanı ilişkili mi? İki puanı da bulunan 760 katılımcıda iki değişkenin çarpıklık ve fazla basıklık değerleri eşiklerin çok altındaydı (|G1| ≤ 0.26, |G2| ≤ 0.25; değerler bu 760 kişide hesaplandığı için tek bir değişkenin bütün yanıtlarındakinden biraz farklıdır), bu yüzden Pearson korelasyonu birincil analizdir: r(758) = .67, p < .001, %95 GA [.63, .71].
Fiziksel etkinlik puanı ile ruh sağlığı puanı arasında güçlü ve pozitif bir ilişki vardır. Spearman korelasyonu (duyarlılık analizi) aynı sonucu verdi: ρ = .67.
İlişkisel tarama, karşılaştırma türü: egzersiz yapanlarla yapmayanların ruh sağlığı puanı farklı mı? Egzersiz yapan 351 katılımcının ruh sağlığı puanı (M = 57.30, SS = 12.94) ile yapmayan 449 katılımcınınki (M = 57.49, SS = 12.72) arasında anlamlı bir fark bulunmadı: Welch t(745.83) = −0.21, p = .837, ortalama fark = −0.19, %95 GA [−1.99, 1.61], d = −0.01.
Mann-Whitney U testi de aynı sonucu verdi (p = .973). Bu anlamlı olmayan sonuç da raporlanır; güven aralığı, iki grup arasındaki gerçek farkın iki yönde de en çok 2 puan civarında olabileceğini gösterir; bu, yaklaşık 13 puanlık standart sapmanın yanında küçük bir farktır.
Bu iki ilişkisel bulgu çelişmez: egzersiz sorusu evet-hayır biçiminde tek bir beyandır, fiziksel etkinlik puanı ise ayrıca ölçülmüş sürekli bir değişkendir; iki değişken aynı şeyi ölçmediği için ruh sağlığıyla ilişkilerinin de aynı çıkması gerekmez.
Dikkat
Bu bulgular tarama verisinden geldiği için nedensel yazılamaz. “Fiziksel etkinlik ruh sağlığını iyileştirir” cümlesi bu veriyle kurulamaz: ruh sağlığı iyi olanlar daha etkin olabilir; gelir düzeyi, yaş ve kronik hastalık gibi üçüncü değişkenler de ikisini birden etkileyebilir.
Rohrer (2018), gözlemsel veride hangi değişkenin kontrol edileceğine nedensel bir şema çizerek karar verilmesini önerir; yanlış değişkeni, örneğin iki değişkenin ortak sonucunu kontrol etmek yanlılığı azaltmak yerine artırabilir. Doğru cümle “ilişkilidir” ya da “fiziksel etkinlik puanı yüksek olanların ruh sağlığı puanı da yüksektir” biçimindedir; ayrıntı korelasyon ve nedensellik yazısındadır. Sonuçların APA 7 biçiminde nasıl yazıldığı APA 7’ye göre istatistik raporlama yazısında, bir anketin baştan sona çözümlenmesi anket analizi nasıl yapılır yazısında örneklenir.
Tarama modeli yöntem bölümünde nasıl yazılır?
Tez yöntem bölümünde tarama modeli tek cümleyle değil, dört bilgiyle birlikte anlatılır: modelin türü, evren ve örneklem, veri toplama aracı ve verinin toplanma süreci.
Tezde nasıl yazılır
Örnek bir paragraf şöyle kurulabilir: “Bu araştırma, lisansüstü öğrencilerin akademik erteleme düzeyini betimlemeyi ve erteleme ile danışmanla görüşme sıklığı arasındaki ilişkiyi incelemeyi amaçlayan ilişkisel tarama modelinde, kesitsel bir çalışmadır. Veriler [dönem] içinde çevrim içi bir formla bir kez toplanmıştır.”
Tarih aralığı yazılır, çünkü tarama bir anın fotoğrafıdır ve bulgular o dönemin koşullarıyla birlikte okunur.
Ardından evren ve örneklem (örnekleme yöntemleri), örneklem büyüklüğünün gerekçesi (örneklem büyüklüğü hesaplama), ölçme araçları ve geçerlik-güvenirlik kanıtları, etik kurul onayı ve analiz planı gelir. Kelley vd. (2003), anket araştırmalarının raporunda yanıt oranının yazılmasını önerir. Yanıt oranı tek başına yanlılığın ölçüsü değildir; asıl soru, yanıt vermeyenlerin ölçülen değişkende yanıt verenlerden farklı olup olmadığıdır (Groves vd., 2009).
Tarama modelinde sık yapılan hatalar nelerdir?
Tarama çalışmalarında beş hata öne çıkar; çoğu yöntemin değil yorumun hatasıdır ve Tartışma bölümünde ortaya çıkar.
- Nedensel dil. “Etkisi”, “etkiler”, “yol açar” gibi sözcükler desenin izin verdiğinden fazlasını söyler. Başlıkta da geçerlidir: “X’in Y’ye etkisi” yerine “X ile Y arasındaki ilişki”.
- Örneklemin ötesine genelleme. Kolayda örneklemle toplanan veri, bütün kitleyi temsil ediyormuş gibi yorumlanır. Sonuç yalnız örneklemin temsil ettiği kitleye genellenebilir.
- Her demografik değişkene ayrı test. Ölçeğin her alt boyutunu her demografik değişkene göre ayrı ayrı sınayıp yalnız anlamlı çıkanları yazmak, şans eseri bulguları çoğaltır. Hangi karşılaştırmaların yapılacağı önceden planlanır ve çoklu karşılaştırma düzeltmesi uygulanır.
- Ortak yöntem varyansını görmezden gelmek. Bütün değişkenler aynı kişiden, aynı formla ve aynı anda toplandığında aralarındaki ilişkiler kısmen bu ortak ölçme koşulundan kaynaklanabilir ve olduğundan güçlü (ya da bazı durumlarda zayıf) görünebilir (Podsakoff vd., 2003). Ölçüleri farklı kaynaklardan ya da farklı zamanlarda toplamak bu riski azaltır; mümkün değilse sınırlılıklarda yazılır.
- Modelin adını analizle karıştırmak. “İlişkisel tarama” bir desendir, bir test değildir; korelasyon analizi yapmak zorunlu değildir, karşılaştırma türündeki ilişkisel taramada t-testi ya da ki-kare de kullanılır.
Bütün aşamaları denetlemek için tez istatistik analizi kontrol listesi kullanılabilir.
Deseninizin ve analiz planınızın bir istatistikçinin gözünden geçmesini istiyorsanız, tez araştırma deseni ve analiz planında uzman desteği nasıl çalışıldığını anlatır.
Sık sorulan sorular
Tarama modeli nitel mi, nicel mi?
Tarama modeli nicel bir desendir: değişkenler ölçülür ve sayısal olarak çözümlenir. Taramaya açık uçlu sorular eklenmesi onu nitel yapmaz; açık uçlu yanıtlar ayrıca nitel olarak çözümleniyorsa ve iki aşama bilinçli olarak birleştiriliyorsa desen karma desendir.
Betimsel tarama ile ilişkisel tarama arasındaki fark nedir?
Betimsel tarama değişkenleri tek tek betimler (“ne kadar?”); ilişkisel tarama en az iki değişkenin birlikte değişimini inceler (“X yükseldikçe Y de yükseliyor mu?”, “gruplar Y’de farklı mı?”). Bir tez ikisini birlikte kullanabilir: önce betimsel bulgular, sonra ilişkisel hipotezler.
Tarama modelinde hipotez kurulur mu?
Tarama modelinde hipotez ilişkisel taramada kurulur: “X ile Y arasında ilişki vardır” ya da “Gruplar Y’de farklıdır” biçiminde sınanabilir hipotezler kurulur. Yalnız betimsel bir taramada hipotez yerine araştırma soruları yazılır.
Tarama modelinde kaç katılımcı gerekir?
Tarama modelinde katılımcı sayısı için sabit bir sayı yoktur. Betimsel taramada örneklem, yüzdeyi ya da ortalamayı istenen kesinlikle (güven aralığının genişliği) kestirecek biçimde hesaplanır; ilişkisel taramada beklenen etki büyüklüğüne göre güç analizi yapılır.
Kesitsel tarama ile boylamsal tarama arasında nasıl seçim yapılır?
Kesitsel ile boylamsal tarama arasındaki seçim soruya bağlıdır: soru bir değişimi ya da sırayı (hangisi önce geliyor?) içeriyorsa boylamsal tarama gerekir; bir anlık durumu ya da ilişkiyi soruyorsa kesitsel tarama yeterlidir. Tez süresi kısıtlıysa kesitsel tasarım tek seçenek olabilir; bu durumda sıralamaya dair yorumdan kaçınılır.
- #tarama-modeli
- #arastirma-deseni
- #iliskisel-tarama
- #tez-istatistik-analizi
- #anket
Bilimsel inceleme
Makine öğrenmesi ve biyoistatistik alanlarında çalışır; sağlık, fen ve sosyal bilimlerde disiplinlerarası araştırmalarda istatistik danışmanlığı yürütür.
Kaynakça
- Groves, R. M., Fowler, F. J., Jr., Couper, M. P., Lepkowski, J. M., Singer, E., & Tourangeau, R. (2009). Survey methodology (2nd ed.). Wiley.
- Karasar, N. (2014). Bilimsel araştırma yöntemi: Kavramlar, ilkeler, teknikler (27. bs.). Nobel Akademik Yayıncılık.
- Kelley, K., Clark, B., Brown, V., & Sitzia, J. (2003). Good practice in the conduct and reporting of survey research. International Journal for Quality in Health Care, 15(3), 261–266.
- Podsakoff, P. M., MacKenzie, S. B., Lee, J.-Y., & Podsakoff, N. P. (2003). Common method biases in behavioral research: A critical review of the literature and recommended remedies. Journal of Applied Psychology, 88(5), 879–903.
- Rohrer, J. M. (2018). Thinking clearly about correlations and causation: Graphical causal models for observational data. Advances in Methods and Practices in Psychological Science, 1(1), 27–42.
- Shadish, W. R., Cook, T. D., & Campbell, D. T. (2002). Experimental and quasi-experimental designs for generalized causal inference. Houghton Mifflin.
- Wang, X., & Cheng, Z. (2020). Cross-sectional studies: Strengths, weaknesses, and recommendations. Chest, 158(1, Suppl.), S65–S71.
- West, S. G., Finch, J. F., & Curran, P. J. (1995). Structural equation models with nonnormal variables: Problems and remedies. In R. H. Hoyle (Ed.), Structural equation modeling: Concepts, issues, and applications (pp. 56–75). Sage.
Kendi verinizde görün
Kavramı kendi verinizde görmek isterseniz Basira’yı ücretsiz deneyebilirsiniz. Basira’yı deneyin
Kavramı kendi verinizde görmek isterseniz panelinize dönebilirsiniz. Panele git
İlgili yazılar
Araştırma Yöntemleri
Anket Analizi Nasıl Yapılır? Tezde Adım Adım
Anket analizi nasıl yapılır? Katılımcıların betimlenmesi, güvenirlik, alt ölçek puanları, grup farkları ve ilişkiler; 400 kişilik sentetik veride R örneği.
Basira ·
Araştırma Yöntemleri
Anket Veri Girişi: Excel'de Kodlama ve Kod Kitabı
Anket veri girişi adım adım: kod kitabı, değişken adları, çok seçimli ve açık uçlu soruların kodlanması, eksik değer kodu, ters maddeler ve giriş denetimi.
Basira ·
Araştırma Yöntemleri
Nitel ve Nicel Araştırma: Farkları ve Seçimi
Nitel ve nicel araştırma farkı: nicel araştırma ölçer ve hipotez sınar, nitel araştırma deneyimi ve anlamı inceler. Karar tablosu, örnek ve sık yapılan hatalar.
Basira ·