Anket Analizi Nasıl Yapılır? Tezde Adım Adım

Basira Editör Ekibi · · 10 dk okuma · Bilimsel inceleme: Doç. Dr. Hasan Yıldırım

Aa Yazı boyutu
Yazı boyutu

Anahtar çıkarımlar

  • Anket analizi bir analiz planıyla başlar: her araştırma sorusu bir değişkene, her değişken ölçek düzeyine uygun bir analize bağlanır.
  • Sıra şudur: katılımcıların betimlenmesi, her alt ölçeğin güvenirliği, alt ölçek puanlarının hesaplanması, planlanan hipotez testleri ve raporlama.
  • Sekiz maddenin ortalaması olan bir alt ölçek puanı sürekli bir değişken gibi çözümlenir; bu blogdaki karar kuralı tek bir Likert maddesini sıralı sayar ve parametrik olmayan testi birincil yapar.
  • Her test etki büyüklüğü ve güven aralığıyla, anlamlı olmayan sonuçlar da dahil olmak üzere raporlanır; aynı sorunun birden çok alt ölçekte sınandığı durumda çoklu karşılaştırma düzeltmesi uygulanır.

İçindekiler

İçindekiler

Anket analizi nasıl yapılır? Önce her araştırma sorusu bir değişkene ve o değişkenin ölçek düzeyine uygun bir analize bağlanır. Ardından katılımcılar betimlenir, her alt ölçeğin güvenirliği denetlenir, alt ölçek puanları hesaplanır, planlanan hipotez testleri etki büyüklüğüyle yapılır ve sonuçlar APA 7 biçiminde raporlanır.

Bu yazı süreci, 400 katılımcılı sentetik (yapay olarak üretilmiş) bir anket verisi üzerinde R 4.5.1 ile adım adım gösterir. Veride 5’li Likert biçiminde 24 maddelik bir ölçek (Kararlılık, Uyum ve İyimserlik alt boyutlarında sekizer madde), cinsiyet, yaş grubu ve 0–100 arası bir refah puanı vardır. Formun hazırlanması anket nasıl hazırlanır, verinin dosyaya girilmesi anket veri girişi yazısındadır; tezin bütün analiz süreci tez istatistik analizi yol haritası yazısında anlatılır.

Anket analizi nedir ve neden bir planla başlar?

Anket analizi, anketle toplanan yanıtları araştırma sorularını yanıtlayacak biçimde özetleme ve sınama işidir; hangi analizin yapılacağını anketin kendisi değil, sorulan soru belirler. Bu yüzden analiz, veri toplanmadan önce yazılmış bir planla başlar: her soru için hangi değişkenin kullanılacağı, hangi testin birincil, hangisinin duyarlılık analizi olacağı ve hangi etki büyüklüğünün raporlanacağı.

Araştırma sorusuDeğişkenlerBirincil analizEtki büyüklüğü
Katılımcılar kimlerden oluşuyor?Demografik (kategorik)Sıklık ve yüzdeYok
Ölçek puanı ne düzeyde?Alt ölçek puanıOrtalama, standart sapmaGüven aralığı
İki grup alt ölçek puanında farklı mı?Grup × alt ölçek puanıWelch t-testiCohen’s d
Üç ve daha fazla grup farklı mı?Grup × alt ölçek puanıWelch ANOVA ve Games-Howellω²
İki puan ilişkili mi?Puan × puanPearson korelasyonur ve güven aralığı
İki kategorik yanıt ilişkili mi?Kategorik × kategorikKi-kare bağımsızlık testiCramér’s V
Tek bir madde gruplara göre farklı mı?Grup × tek Likert maddesiMann-Whitney U testiSıra-çift serili korelasyon

Tablodaki seçimler, bu blogdaki test seçimi yazılarının yazılı karar kuralını izler: varsayılan test parametriktir (iki grupta Welch t-testi, üç ve daha fazla grupta Welch ANOVA ve Games-Howell). Parametrik olmayan test yalnız iki durumda birincil olur: analiz edilen değişken (korelasyonda değişkenlerden biri) sıralıysa ya da bir grup (korelasyonda değişkenlerden biri) belirgin biçimde normal dışıysa (|çarpıklık| > 2 ya da |fazla basıklık| > 7). Hangi test birincil olursa olsun öteki duyarlılık analizi olarak raporlanır; Shapiro-Wilk ve Levene raporlanır ama testi belirlemez. Bütün seçim yolu istatistiksel test seçimi rehberindedir.

Anket analizi hangi adımlarla yapılır?

Anket analizi altı adımda yürür ve her adım bir sonrakinin girdisini üretir.

AdımNe yapılır?Çıktı
1. Veri hazırlığıEksik, aralık dışı ve ters kodlu yanıtlar denetlenirTemizlenmiş dosya
2. Katılımcıların betimlenmesiDemografik değişkenlerin sıklık ve yüzdeleriKatılımcı tablosu
3. GüvenirlikHer alt ölçek için Cronbach alfa ve madde-toplam korelasyonlarıGüvenirlik tablosu
4. Alt ölçek puanlarıMadde ortalamaları ya da toplamları hesaplanır, dağılım incelenirBetimsel tablo
5. Hipotez testleriPlanlanan grup karşılaştırmaları ve ilişkilerTest sonuçları, etki büyüklükleri
6. RaporlamaSonuçlar APA 7 biçiminde yazılırBulgular bölümü

Adım 1: Veri hazırlığı

Analizden önce dosyanın üç denetimden geçmesi gerekir: eksik yanıtların programda eksik tanımlı olması, aralık dışı değer bulunmaması (1–5 arası maddede 0 ya da 6 yok) ve ters puanlanan maddelerin çevrilmiş olması. Bu adımların ayrıntısı anket veri girişi yazısındadır. Örnek veri eksik yanıtsız ve ters maddesiz biçimde üretilmiştir; gerçek bir ankette bu iki denetim atlanmaz.

Yanıt oranı da bu adımda raporlanır. Düşük yanıt oranı kendiliğinden yanlılık demek değildir: Groves ve Peytcheva (2008) meta-analizinde yanıt oranının yanıt vermeme yanlılığını zayıf biçimde yordadığını bulmuştur. Asıl soru, yanıt vermeyenlerin ölçülen değişkende yanıt verenlerden farklı olup olmadığıdır; bu yüzden ulaşılan ve yanıt veren kişilerin sayısı yöntem bölümünde yazılır.

Adım 2: Katılımcılar nasıl betimlenir?

Katılımcılar, her demografik değişkenin sıklığı (n) ve yüzdesiyle tanıtılır; yüzde tek başına verilmez. Örnek verinin katılımcı özellikleri Tablo 1’de verilmiştir.

Tablo 1

Katılımcıların Demografik Özellikleri (N = 400)

Özellikn (%)
Cinsiyet
Kadın205 (51.3)
Erkek195 (48.8)
Yaş grubu
18–29137 (34.3)
30–44137 (34.3)
45–5985 (21.3)
60 ve üzeri41 (10.3)

Not. Yuvarlama nedeniyle yüzdelerin toplamı cinsiyette 100.1, yaş grubunda 100.2’dir.

Katılımcı tablosu yalnız bir tanıtım değildir: örneklemin kitleyi ne kadar yansıttığını tartışmanın dayanağıdır. Kitlenin bilinen dağılımı varsa (bir fakültedeki öğrencilerin cinsiyet ve sınıf dağılımı gibi) örneklem bununla karşılaştırılır ve belirgin farklar sınırlılıklarda yazılır. Sıklık tablolarının okunuşu ve grafikle gösterimi frekans verileri ve dağılımları yazısındadır.

Adım 3: Ölçeğin güvenirliği nasıl denetlenir?

Güvenirlik, bir ölçeğin maddelerinin aynı yapıyı tutarlı ölçme derecesidir; bu yazıda iç tutarlılık olarak Cronbach alfayla incelenir ve alt ölçek puanı hesaplanmadan önce denetlenir. En yaygın gösterge Cronbach (1951) alfasıdır; her madde için düzeltilmiş madde-toplam korelasyonu (maddenin, kendisi çıkarılmış toplamla korelasyonu) da birlikte incelenir. Örnek verideki üç alt ölçeğin sonuçları Tablo 2’dedir.

Tablo 2

Alt Ölçeklerin Cronbach Alfa Katsayıları ve En Düşük Düzeltilmiş Madde-Toplam Korelasyonları

Alt ölçekMaddeCronbach αEn düşük madde-toplam r
Kararlılık8.89.63
Uyum8.86.57
İyimserlik8.82.11

İyimserlik alt ölçeğinde 23. maddenin düzeltilmiş madde-toplam korelasyonu r = .11’dir; öteki yedi maddeninki .54 ile .67 arasındadır. Madde çıkarıldığında α .82’den .85’e yükselir.

Dikkat

Bu bulgu, maddeyi sessizce atmak için gerekçe değildir: geçerliği gösterilmiş bir ölçeğin puanlaması değiştirilirse puanlar özgün çalışmalarla karşılaştırılamaz hâle gelir. Doğru yol, kararı analiz planındaki kurala göre vermek ve hangi karar verilirse verilsin iki sonucu da raporlamaktır.

Bu örnekte puanlama özgün hâliyle, sekiz maddeyle sürdürülmüştür.

Alfa her maddenin yapıya eşit katkı verdiğini varsayar; bu varsayım tutmadığında güvenirliği olduğundan düşük kestirebilir ve McNeish (2018) bu nedenle McDonald omegasının da raporlanmasını önerir. Alfa ile omeganın hesabı ve yorumu güvenirlik analizi yazısındadır. Güvenirlik, ölçeğin alt boyutlarının bu örneklemde de ayrıştığını göstermez; yeni geliştirilen ya da ilk kez uyarlanan bir ölçekte yapı açıklayıcı faktör analizi ile ayrıca incelenir.

Adım 4: Alt ölçek puanları nasıl hesaplanır?

Alt ölçek puanı, alt boyuttaki maddelerin ortalaması ya da toplamıdır; ortalama kullanıldığında puan maddelerle aynı 1–5 aralığında kalır ve yorumu kolaylaşır. Hesap formülle ya da betikle yapılır, elle yazılmaz.

Sekiz maddenin ortalaması olan bir puan, bu veride alt ölçeğe göre 30 ya da 31 farklı değer alır ve sürekli bir değişken gibi çözümlenebilir. Tek bir Likert maddesi ise en çok beş farklı tam sayı alır.

Norman (2010), Likert verisinde parametrik testlerin sağlam olduğunu savunur ve bu görüş tek maddeleri de kapsar. Bu blogdaki karar kuralı daha temkinlidir: en çok yedi farklı tam sayı alan bir değişkeni sıralı sayar ve parametrik olmayan testi birincil yapar, öteki testi duyarlılık analizi olarak raporlar. Tek maddenin analizi Likert ölçeği analizi yazısında ayrıca anlatılır.

Alt ölçek puanlarının cinsiyete göre betimsel değerleri Tablo 3’te verilmiştir.

Tablo 3

Alt Ölçek Puanlarının Cinsiyete Göre Ortalama ve Standart Sapmaları

Alt ölçekKadın (n = 205) M (SS)Erkek (n = 195) M (SS)Toplam M (SS)
Kararlılık2.91 (0.79)3.03 (0.82)2.97 (0.81)
Uyum2.98 (0.70)3.07 (0.75)3.02 (0.72)
İyimserlik3.08 (0.68)3.13 (0.68)3.10 (0.68)

Altı grubun hiçbirinde çarpıklığın mutlak değeri 0,13’ü, fazla basıklığınki 0,63’ü aşmadı; eşiklerin (2 ve 7) çok altında olduğu için grup karşılaştırmalarında birincil test Welch t-testidir.

Adım 5: Hipotezler hangi testlerle sınanır?

Bu örnekte iki araştırma sorusu planlanmıştır: alt ölçek puanları cinsiyete göre farklı mı ve alt ölçek puanları refah puanıyla ilişkili mi?

Cinsiyete göre karşılaştırma. İki bağımsız grup olduğu için birincil test Welch t-testidir; Levene sonucuna göre Student ile Welch arasında seçim yapılmaz, Welch baştan kullanılır (Delacre vd., 2017). Duyarlılık analizi Mann-Whitney U testidir. Aynı soru üç alt ölçekte sınandığı için p değerlerine Holm (1979) düzeltmesi uygulanır.

Sonuçlar Tablo 4’te verilmiştir.

Tablo 4

Alt Ölçek Puanlarının Cinsiyete Göre Welch t-Testi Sonuçları

Alt ölçekWelch t (sd)pp (Holm)Fark (E − K) [%95 GA]dMann-Whitney p
Kararlılık1.44 (394.90).152.4560.12 [−0.04, 0.27]0.14.201
Uyum1.22 (391.57).222.4560.09 [−0.05, 0.23]0.12.224
İyimserlik0.82 (396.95).412.4560.06 [−0.08, 0.19]0.08.486

Not. E = erkek; K = kadın; GA = güven aralığı. d, iki grubun varyanslarının ortalamasının kareköküne bölünerek hesaplanmıştır (eşit varyans varsaymayan biçim). d’nin yaklaşık %95 güven aralıkları (Bonett, 2008) Kararlılıkta [−0.05, 0.34], Uyumda [−0.07, 0.32], İyimserlikte [−0.11, 0.28]‘dir.

Üç karşılaştırmanın hiçbiri anlamlı değildir (Holm düzeltmeli p değerlerinin üçü de .456) ve iki test aynı sonucu verir. Bu, “kadınlarla erkekler arasında fark yoktur” demek değildir: H₀ reddedilemez ve güven aralıkları, gerçek farkın 0,27 puana kadar olabileceğini, yani bu büyüklükte bir farkın da veriyle uyumlu olduğunu gösterir. Nokta tahminler (d = 0.08 ile 0.14) Cohen’in küçük etki için sık anılan 0.2 değerinin altındadır; ancak güven aralıkları daha büyük bir farkı dışlamaz. Cohen’s d’nin hesabı ve yorumu için Lakens (2013) ve etki büyüklüğü yazısına bakılabilir.

Refah puanıyla ilişki. İki sürekli puan arasındaki ilişki Pearson korelasyonuyla, duyarlılık analizi Spearman korelasyonuyla sınanır. Sonuçlar Tablo 5’te verilmiştir.

Tablo 5

Alt Ölçek Puanlarının Refah Puanıyla Pearson ve Spearman Korelasyonları

Alt ölçekr (sd = 398)%95 GApSpearman ρ
Kararlılık.62[.56, .68]< .001.59
Uyum.34[.25, .42]< .001.30
İyimserlik.47[.39, .54]< .001.45

Üç alt ölçek de refah puanıyla pozitif ve anlamlı biçimde ilişkilidir; ilişki en güçlü Kararlılıkta, en zayıf Uyumdadır. Holm düzeltmesi sonucu değiştirmez. Korelasyon katsayısının yorumu korelasyon analizi yazısındadır.

Çıktı nasıl yorumlanır ve raporlanır?

Bulgular bölümü planlanan araştırma sorularının sırasını izler ve her soru için önce betimsel değerleri, sonra test sonucunu ve etki büyüklüğünü, en sonda tek cümlelik bir sözel özeti verir (American Psychological Association, 2020). Yukarıdaki sonuçların raporu şöyle yazılabilir:

Tezde nasıl yazılır

Alt ölçek puanları cinsiyete göre Welch t-testiyle karşılaştırılmış, p değerlerine Holm düzeltmesi uygulanmıştır. Kadınlarla erkeklerin Kararlılık (t(394.90) = 1.44, p = .152 [Holm düzeltmeli p = .456], d = 0.14), Uyum (t(391.57) = 1.22, p = .222 [Holm düzeltmeli p = .456], d = 0.12) ve İyimserlik (t(396.95) = 0.82, p = .412 [Holm düzeltmeli p = .456], d = 0.08) puanları arasında anlamlı fark bulunmamıştır; Mann-Whitney U testleri aynı sonucu vermiştir.

Refah puanı Kararlılıkla (r(398) = .62, %95 GA [.56, .68], p < .001), İyimserlikle (r(398) = .47, %95 GA [.39, .54], p < .001) ve Uyumla (r(398) = .34, %95 GA [.25, .42], p < .001) pozitif yönde ilişkilidir.

Sonuçlar tabloyla da verilebilir. APA 7’de tablonun numarası kalın, başlığı bir alt satırda italik yazılır; dikey çizgi kullanılmaz, kısaltmalar ve düzeltme yöntemi tablonun altındaki Not. satırında açıklanır. Tezde aynı sayılar hem metinde hem tabloda tekrarlanmaz: tablo kullanılıyorsa metin yalnız en önemli bulguyu söyler ve tabloya gönderme yapar. Tablo 4 ile Tablo 5 ve yukarıdaki rapor örneği aynı sonuçları iki biçimde göstermek içindir.

Yorumda üç noktaya dikkat edilir.

  • Birincisi, anket verisi çoğu zaman bir kez toplanır ve ilişki nedensellik göstermez: “Kararlılık refahı artırır” değil, “Kararlılık puanı yüksek olanların refah puanı da yüksektir” yazılır (korelasyon ve nedensellik).
  • İkincisi, anlamlı olmayan sonuçlar da raporlanır ve güven aralığıyla yorumlanır.
  • Üçüncüsü, planda olmayan karşılaştırmalar (her maddeyi her demografik değişkene göre ayrı ayrı sınamak gibi) keşif amaçlı diye ayrıca belirtilir.

Sayıların ve tabloların APA biçimi APA 7’ye göre istatistik raporlama yazısındadır.

Anket analizinde sık yapılan hatalar nelerdir?

Aşağıdaki altı hatanın çoğu, analiz planı veri toplanmadan yazılmadığında ortaya çıkar.

  • Çok boyutlu ölçekte tek bir alfa. Ölçek alt boyutlardan oluşuyorsa güvenirlik her alt boyut için ayrı hesaplanır; bütün maddeler üzerinden hesaplanan tek alfa, alt boyut puanlarının güvenirliğini göstermez.
  • Ters maddeleri çevirmeden puan hesaplamak. Çevrilmemiş bir madde alt ölçek puanını bozar ve madde-toplam korelasyonunu negatif yapar.
  • Puanı ortanca ya da kesme noktasıyla ikiye bölmek. “Yüksek kaygılı” ve “düşük kaygılı” gruplar oluşturmak bilgi kaybına yol açar, istatistiksel gücü düşürür ve bazı durumlarda yanıltıcı sonuçlar üretir (MacCallum vd., 2002). Puan sürekli hâliyle korelasyon ya da regresyonda kullanılır.
  • Her alt ölçekte farklı test. Shapiro-Wilk sonucuna bakıp bir alt ölçekte t-testi, ötekinde Mann-Whitney kullanmak raporu tutarsız kılar. Kural baştan belirlenir ve bütün alt ölçeklere aynı biçimde uygulanır.
  • Her maddeyi ayrı sınamak. 24 maddeyi cinsiyete göre ayrı ayrı sınayan bir analizde, gerçekte hiçbir fark olmasa ve testler bağımsız olsa bile en az bir maddenin şans eseri anlamlı çıkma olasılığı yaklaşık %71’dir (α = .05).
  • Yalnız yüzde ya da yalnız p. Yüzdenin yanında n, p değerinin yanında etki büyüklüğü ve güven aralığı verilir.

Alt ölçek puanlarınız için test seçimini bir uzmanla netleştirmek gerekirse anket verisinin tez için analizinde Uzmanla Çalış sayfasında hizmetin kapsamı yazılıdır.

İpucu

Analizden raporlamaya kadar bütün maddeleri denetlemek için tez istatistik analizi kontrol listesi kullanılabilir.

Sık sorulan sorular

Anket analizinde her maddeyi ayrı ayrı mı, alt ölçek puanını mı analiz etmeliyim?

Anket analizinde madde mi, alt ölçek puanı mı sorusunun yanıtı hipotezlere bağlıdır: hipotezleriniz bir yapıyla (kaygı, tükenmişlik, kararlılık) ilgiliyse alt ölçek puanını analiz edin; maddeler o yapıyı birlikte ölçmek için yazılmıştır. Madde düzeyindeki analiz betimsel amaçla ya da tek bir maddenin kendisi araştırma sorusuysa yapılır ve madde sıralı bir değişken olarak ele alınır.

Cronbach alfa kaç olmalı?

Cronbach alfa için tek bir evrensel eşik yoktur; α = .70 sık anılan bir alt sınırdır ama alanınızdaki ölçütler ve ölçeğin amacı belirleyicidir. Alfa, maddeler arası ilişki aynı kalsa bile madde sayısı arttıkça yükselir (Cronbach, 1951); bu yüzden uzun bir ölçekte yüksek alfa tek başına güçlü bir kanıt değildir. Alfanın yanında madde-toplam korelasyonları ve mümkünse omega da raporlanır.

Anket verisi normal dağılmıyorsa ne yapmalıyım?

Anket verisi normal dağılmıyorsa önce sapmanın ne kadar büyük olduğuna bakılır. Bu blogdaki karar kuralında parametrik olmayan test yalnız bir grup belirgin biçimde normal dışıysa (|çarpıklık| > 2 ya da |fazla basıklık| > 7) ya da bağımlı değişken sıralıysa birincil olur. Shapiro-Wilk testi raporlanır ama testi belirlemez; 400 kişilik bir örneklemde önemsiz sapmaları bile anlamlı bulabilir.

Demografik değişkenlerin hepsine göre karşılaştırma yapmak zorunda mıyım?

Demografik değişkenlerin hepsine göre karşılaştırma yapmak zorunlu değildir; yalnız hipotezlerinizde ya da analiz planınızda yer alan karşılaştırmaları yapın. Her alt ölçeği her demografik değişkene göre sınamak test sayısını katlar ve şans eseri anlamlı sonuç olasılığını artırır; yapıldıysa keşif amaçlı olduğu yazılır ve çoklu karşılaştırma düzeltmesi uygulanır.

Üç ve daha fazla grup varsa hangi test kullanılır?

Üç ve daha fazla grup varsa alt ölçek puanı gibi sürekli bir değişkende Welch ANOVA, ardından ikili karşılaştırmalar için Games-Howell kullanılır; duyarlılık analizi Kruskal-Wallis H testidir. Ayrıntı tek yönlü varyans analizi yazısındadır.

  • #anket
  • #anket-analizi
  • #likert
  • #guvenirlik
  • #tez-istatistik-analizi

Bilimsel inceleme

Doç. Dr. Hasan Yıldırım

Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Öğretim Üyesi

İnceleme tarihi:

Makine öğrenmesi ve biyoistatistik alanlarında çalışır; sağlık, fen ve sosyal bilimlerde disiplinlerarası araştırmalarda istatistik danışmanlığı yürütür.

Kaynakça

  1. American Psychological Association. (2020). Publication manual of the American Psychological Association (7th ed.).
  2. Bonett, D. G. (2008). Confidence intervals for standardized linear contrasts of means. Psychological Methods, 13(2), 99–109.
  3. Cronbach, L. J. (1951). Coefficient alpha and the internal structure of tests. Psychometrika, 16(3), 297–334.
  4. Delacre, M., Lakens, D., & Leys, C. (2017). Why psychologists should by default use Welch's t-test instead of Student's t-test. International Review of Social Psychology, 30(1), 92–101.
  5. Groves, R. M., & Peytcheva, E. (2008). The impact of nonresponse rates on nonresponse bias: A meta-analysis. Public Opinion Quarterly, 72(2), 167–189.
  6. Holm, S. (1979). A simple sequentially rejective multiple test procedure. Scandinavian Journal of Statistics, 6(2), 65–70.
  7. Lakens, D. (2013). Calculating and reporting effect sizes to facilitate cumulative science: A practical primer for t-tests and ANOVAs. Frontiers in Psychology, 4, Article 863.
  8. MacCallum, R. C., Zhang, S., Preacher, K. J., & Rucker, D. D. (2002). On the practice of dichotomization of quantitative variables. Psychological Methods, 7(1), 19–40.
  9. McNeish, D. (2018). Thanks coefficient alpha, we'll take it from here. Psychological Methods, 23(3), 412–433.
  10. Norman, G. (2010). Likert scales, levels of measurement and the "laws" of statistics. Advances in Health Sciences Education, 15(5), 625–632.

Kod yazmadan deneyin

Basira’da kendiniz yapın

Basira’da verinizi yükleyip analizi menüden seçersiniz; kod yazmanız gerekmez. Doğru testi önerir, varsayımları denetler ve sonucu raporlar.

Ücretsiz deneyin Panele git

İlgili yazılar