Anket Veri Girişi: Excel'de Kodlama ve Kod Kitabı

Basira Editör Ekibi · · 10 dk okuma · Bilimsel inceleme: Doç. Dr. Hasan Yıldırım

Aa Yazı boyutu
Yazı boyutu

Anahtar çıkarımlar

  • Veri girilmeden önce bir kod kitabı yazılır: her değişkenin kısa adı, sorunun metni, değer kodları, ölçek düzeyi ve eksik değer kodu.
  • Dosyada her satır bir katılımcı, her sütun bir değişkendir; çok seçimli soruda her seçenek ayrı bir 0/1 sütunudur.
  • Eksik yanıt için kullanılan 99 gibi bir kod programda eksik olarak tanımlanmazsa ortalamaya gerçek bir yanıt gibi girer ve bütün sonuçları kaydırır.
  • Maddeler ham hâliyle girilir; ters kodlama ve toplam puan sonradan, yeni sütunlarda hesaplanır ve elle girilen veri çift girişle ya da örneklemle denetlenir.

İçindekiler

İçindekiler

Anket veri girişi, doldurulmuş formlardaki yanıtların, her satırı bir katılımcı ve her sütunu bir değişken olan bir tabloya önceden belirlenmiş sayı kodlarıyla aktarılmasıdır. Kodlar bir kod kitabında tanımlanır, eksik yanıtın kodu istatistik programında eksik olarak işaretlenir ve maddeler ham hâliyle girilir; ters kodlama ve toplam puan sonradan hesaplanır.

Bu yazı kâğıt formdan ya da çevrim içi formun dışa aktarılan dosyasından analize hazır bir veri dosyasına giden yolu yedi adımda anlatır. Formun kendisinin nasıl hazırlandığı anket nasıl hazırlanır, analizin bütün süreci tez istatistik analizi yol haritası yazısındadır.

Anket veri girişi neden önceden planlanır?

Planlanmadan yapılan anket veri girişinin hataları sessizdir: program uyarı vermez, yalnız ortalama kayar, bir kategori iki ayrı yazımla iki kategori olur ya da bir sütun metin sayıldığı için analize hiç girmez.

Broman ve Woo (2018), tablolama programlarında verinin analize hazır kalması için birkaç temel ilke sıralar: tutarlı yazım, her hücrede tek bir değer, boş hücre bırakmama ve eksik veri için bütün dosyada tek ve tutarlı bir işaret kullanma, renkle bilgi vermeme, verinin dikdörtgen bir tablo olması ve bir veri sözlüğü (kod kitabı) tutma. Wickham (2014) aynı düzeni “düzenli veri” (tidy data) diye adlandırır: her değişken bir sütun, her gözlem bir satır, her gözlem birimi türü bir tablo.

Anket veri girişi hangi adımlarla yapılır?

Giriş yedi adımdan oluşur ve ilk adım ilk form gelmeden önce tamamlanır.

AdımNe yapılır?Çıktı
1. Kod kitabıHer soru için değişken adı, kodlar ve ölçek düzeyi yazılırKod kitabı
2. Değişken adlarıKısa, tutarlı ve programların okuyabileceği adlar verilirBaşlık satırı
3. Soru türüne göre kodlamaTek seçimli, çok seçimli, sıralama ve açık uçlu sorular kodlanırSütun düzeni
4. Eksik ve geçersiz yanıtEksik yanıt kodları belirlenir ve programda tanımlanırEksik değer kuralı
5. Ters maddeler ve puanlarHam maddeler girilir, ters kodlama yeni sütunda yapılırPuanlama betiği ya da formülü
6. DenetimÇift giriş, aralık denetimi ve sıklık tablosuHatası giderilmiş dosya
7. AktarmaDosya istatistik programına aktarılır, etiketler tanımlanırAnalize hazır dosya

Adım 1: Kod kitabı nasıl hazırlanır?

Kod kitabı, veri dosyasındaki her sütunun ne anlama geldiğini anlatan tablodur ve veri dosyasıyla birlikte saklanır. Aşağıdaki örnek, bir öğrenci anketinin ilk birkaç değişkenini gösterir.

DeğişkenSoru ya da açıklamaDeğerlerÖlçek düzeyiEksik
katilimci_noForm numarası1, 2, 3 …KimlikYok
cinsiyetCinsiyetiniz1 = Kadın, 2 = Erkek, 3 = Belirtmek istemiyorumİsimselNA
yasYaşınız (yıl)Tam sayıOranlıNA
sinifSınıfınız1 = 1. sınıf … 4 = 4. sınıfSıralıNA
kay01 … kay08Kaygı ölçeği maddeleri1 = Hiç katılmıyorum … 5 = Tamamen katılıyorumSıralı (madde)NA
kay05”Sınavda sakin kalırım.”Ters puanlanırSıralı (madde)NA
ders_spor, ders_muzikHangi dersleri seviyorsunuz? (birden fazla işaretlenebilir)0 = İşaretlenmedi, 1 = İşaretlendiİsimselNA
neden_acikBölümü seçme nedeniniz (açık uçlu)MetinMetinNA

Kod kitabına her sütun için ölçek düzeyini de yazın; sayıyla kodlanmış bir kategori (1 = Kadın, 2 = Erkek) sürekli bir değişken değildir ve ortalaması anlamsızdır. Düzeylerin ayrımı istatistiksel ölçekler yazısındadır. Ters puanlanan maddelerin listesi ölçeğin özgün kaynağından alınır ve kod kitabında ayrıca işaretlenir.

Adım 2: Değişken adları nasıl verilir?

Değişken adı kısa, boşluksuz ve harfle başlayan bir etikettir; sorunun tam metni kod kitabında durur. Pratik bir kural şudur:

  • Türkçe karakter ve boşluk yerine ASCII harf ve alt çizgi kullanın (sinif, kay_toplam); her program ve her işletim sistemi bu adları sorunsuz okur.
  • Ölçek maddelerini ölçeğin kısaltması ve iki haneli madde numarasıyla adlandırın (kay01 … kay08); sıralama ve seçim kolaylaşır.
  • Aynı değişkeni iki ölçümde topladıysanız ölçüm zamanını sona ekleyin (kay01_on, kay01_son).
  • Başlık satırı tek satırdır; birleştirilmiş hücre ya da iki satırlı başlık kullanmayın.

Aynı katılımcıyı iki ya da daha çok kez ölçtüyseniz (ön test ve son test gibi) iki dosya düzeni vardır. Geniş biçimde her katılımcı tek satırdır ve her ölçüm ayrı bir sütundur (kay_on, kay_son); eşleştirilmiş t-testi gibi analizler çoğu programda bu biçimi bekler.

Uzun biçimde her ölçüm ayrı bir satırdır ve bir zaman sütunu ölçümü gösterir; karma modeller ve bazı tekrarlı ölçüm analizleri bu biçimi ister. Girişi geniş biçimde yapıp gerekirse betikle uzun biçime çevirmek, iki ölçümü iki ayrı sayfaya girmekten daha güvenlidir: sayfalar arasında katılımcı sırası kayarsa ön test ve son test yanlış kişilerle eşleşir.

Dikkat

Tablolama programları bazı girdileri kendiliğinden biçimlendirir: kesir gibi görünen bir değeri (3/4) tarihe çevirir, baştaki sıfırları siler. Ziemann vd. (2016), Excel’in gen adlarını tarihe çevirmesinin yayımlanmış makalelerin ek dosyalarında yaygın bir hata olduğunu göstermiştir. Kod ve numara sütunlarını metin olarak biçimlendirmek ya da veriyi metin dosyası (CSV) olarak saklamak bu riski azaltır.

Adım 3: Soru türüne göre yanıtlar nasıl kodlanır?

Her soru türünün tek bir doğru sütun düzeni vardır ve bu düzen kod kitabında yazılıdır.

  • Tek seçimli soru: Tek sütun, seçeneğin kodu. Seçenekler sıralı ise (eğitim düzeyi, sınıf) kodlar sırayı izler.
  • Çok seçimli soru (“birden fazla işaretleyebilirsiniz”): Her seçenek ayrı bir sütundur; işaretlendiyse 1, işaretlenmediyse 0. Tek sütuna “1,3,4” yazılmış bir yanıt doğrudan analiz edilemez.
  • Sıralama sorusu: Her seçenek ayrı bir sütundur ve hücreye verilen sıra numarası yazılır.
  • Sayısal soru (yaş, gelir, süre): Birimsiz sayı girilir (“21 yaş” değil 21). Formda aralık sorulduysa (18–22) aralığın kodu girilir ve değişken sıralıdır.
  • “Diğer (belirtiniz)”: Seçenek kodu bir sütunda, yazılan açıklama ayrı bir metin sütununda durur.
  • Açık uçlu soru: Metin olduğu gibi girilir. Kategorilere ayrılacaksa kategori kodları yeni bir sütuna yazılır; metin sütunu korunur.

Adım 4: Eksik ve geçersiz yanıtlar nasıl kodlanır?

Eksik yanıt kodu, boş bırakılmış ya da geçersiz bir yanıtın yerine yazılan ve programda “eksik” olarak tanımlanan değerdir. Önerilen yol, eksik her hücreye bütün dosyada aynı işareti (ör. NA ya da tire) yazmaktır; hücreyi boş bırakmak da mümkündür ama bilerek boş bırakılan hücre unutulandan ayrılmaz. Eksikliğin nedenini ayırmak istiyorsanız nedeni eksik hücreye değil ayrı bir sütuna yazın (ör. kay01_neden: 1 = boş bıraktı, 2 = iki seçenek işaretledi, 3 = soru kendisine sorulmadı). Hangi yol seçilirse seçilsin kod kitabında yazılır ve bütün dosyada aynıdır.

Dikkat

Broman ve Woo (2018), 999 ya da −999 gibi sayısal eksik kodlarını hiç kullanmamayı önerir, çünkü bunların gerçek bir değer değil eksiklik işareti olduğu kolayca gözden kaçar. Eldeki bir dosyada böyle bir kod varsa programda eksik olarak tanımlanması şarttır.

Asıl tehlike, kodun programda eksik olarak tanımlanmamasıdır. 400 katılımcılı, 1–5 arası puanlanan sentetik bir ölçek verisinde bir maddenin 20 yanıtı (her 20. katılımcınınki) eksik sayılıp iki biçimde girildi (R 4.5.1); sonuçlar Tablo 1’dedir:

Tablo 1

Eksik Yanıt Kodunun Programda Tanımlı ve Tanımsız Olduğu İki Girişte Bir Maddenin Betimsel İstatistikleri

Giriş biçiminOrtalamaStandart sapma
Eksik doğru tanımlı3802.931.06
99 eksik olarak tanımlanmamış4007.7320.99

Not. Veri, 400 katılımcılı sentetik bir ölçek verisidir; n geçerli yanıt sayısıdır.

Yüzde 5’lik eksik yanıt, tanımsız bir kodla girildiğinde maddenin ortalamasını 1–5 aralığının dışına iter. Hata bu kadar belirgin olmayabilir: aynı madde sekiz maddelik bir alt ölçeğin ortalamasına girdiğinde alt ölçek puanlarının ortalaması 2,97 yerine 3,57 olur; bu ikinci değer 1–5 aralığında kaldığı için ilk bakışta fark edilmez. Aynı hata alt ölçeğin Cronbach alfasını α = .89’dan α = .10’a düşürür; ölçeğin güvenirliği değil, veri girişi bozulmuştur.

Eksik verinin analizde nasıl işleneceği (satır silme, çoklu atama, en çok olabilirlik) ayrı bir karardır ve eksikliğin mekanizmasına bağlıdır (Schafer ve Graham, 2002). Veri girişinin görevi yalnız eksikliği doğru ve ayırt edilebilir biçimde kaydetmektir.

Adım 5: Ters maddeler ve toplam puan ne zaman hesaplanır?

Ters madde, olumsuz yönde ifade edildiği için puanı çevrilerek toplanan maddedir ve veri dosyasına çevrilmeden, katılımcının işaretlediği hâliyle girilir. Çevirme ve toplam puan sonradan, yeni sütunlarda yapılır:

ters puan=(en bu¨yu¨k kod+en ku¨c¸u¨k kod)−ham puan\text{ters puan} = (\text{en büyük kod} + \text{en küçük kod}) - \text{ham puan}

Burada en büyük ve en küçük kod, maddenin yanıt seçeneklerine verilebilecek en yüksek ve en düşük koddur (verideki en büyük ve en küçük değer değil); ham puan, katılımcının işaretlediği seçeneğin kodudur.

1–5 arası bir maddede bu, 6 eksi ham puandır: 1 → 5, 2 → 4, 3 → 3, 4 → 2, 5 → 1. Çevrilmiş madde yeni bir adla saklanır (kay05_t), ham sütun silinmez; böylece çevirmenin bir kez ve doğru yapıldığı her zaman denetlenebilir. Alt ölçek ve toplam puanlar da formülle ya da betikle hesaplanır, elle yazılmaz.

van Sonderen vd. (2013), 700 katılımcılı bir yorgunluk ölçeği verisinde ters ifadeli maddelerin yanıt yanlılığını önlediğine dair kanıt bulamamış, puanların dikkatsizlik ve kafa karışıklığıyla kirlendiğini düşünmüş ve aynı yönde yazılmış kısa bir ölçeği önermiştir. Ters maddelerin çevrilmeden toplanması ise bundan ayrı, daha basit bir hatadır; güvenirlik analizi her zaman çevirmeden sonra yapılır.

Adım 6: Girilen veri nasıl denetlenir?

Denetim, girilen değerlerin formla ve kod kitabıyla uyumunu sınayan üç işlemden oluşur.

  1. Çift giriş ya da örneklem karşılaştırması. Barchard ve Pace (2011), elle girilen veride çift girişin (iki ayrı girişin karşılaştırılması) görsel denetime ve tek girişe göre hataları belirgin biçimde azalttığını göstermiştir. Çift giriş mümkün değilse rastgele seçilmiş formların bir bölümü dosyayla tek tek karşılaştırılır; bu yöntem görsel denetime dayandığı için çift girişin yerini tutmaz.
  2. Aralık denetimi. Her sütunun en küçük ve en büyük değerine bakılır. 1–5 arası bir maddede 0, 6 ya da 55 giriş hatasıdır; form numarasından bulunup düzeltilir.
  3. Sıklık tabloları. Her kategorik değişkenin sıklık tablosu çıkarılır. “Kadın”, “kadın” ve “K” üç ayrı kategori olarak görünüyorsa kodlama tutarsızdır.

Çevrim içi formlardan dışa aktarılan dosyada yanıtlar genellikle sayı değil seçenek metni olarak gelir (“Katılıyorum”). Bu metinler kod kitabındaki sayılara bir betikle ya da bul-değiştir tablosuyla çevrilir; elle tek tek değiştirmek yeni hata kaynağıdır. Çok seçimli sorular çoğu zaman tek hücrede virgülle ayrılmış olarak gelir ve Adım 3’teki 0/1 sütunlarına ayrılır.

Adım 7: Dosya istatistik programına nasıl aktarılır?

Aktarma, dosyanın program tarafından doğru türlerle okunduğunun doğrulanmasıyla biter; dosyayı açabilmek yetmez.

  • Ondalık ayırıcı. Türkçe ayarlı tablolama programları ondalık ayırıcı olarak virgül kullanır; CSV dosyası da çoğu zaman noktalı virgülle ayrılmış kaydedilir. Program 2,5’i metin ya da 25 olarak okuyorsa ayırıcı ayarı uyuşmuyordur.
  • Karakter kodlaması. Türkçe karakterler bozuk görünüyorsa dosya UTF-8 olarak kaydedilir.
  • Değişken türü ve ölçek düzeyi. Her sütunun türü (sayı, metin) ve ölçek düzeyi (isimsel, sıralı, sürekli) programda kod kitabına göre tanımlanır.
  • Değer etiketleri ve eksik kodlar. 1 = Kadın gibi etiketler ve kod kitabındaki eksik işareti programda tanımlanır; yalnız kod kitabında yazılı olmaları yetmez.

SPSS, jamovi ya da R hangisini kullanırsanız kullanın, bu dört ayar aynıdır; yalnız ayarın yapıldığı yer değişir.

Anket veri girişinde sık yapılan hatalar nelerdir?

Aşağıdaki altı hata, analiz aşamasına kadar fark edilmez ve fark edildiğinde girişin bir bölümünün yeniden yapılmasını gerektirir.

  • Aynı kategorinin farklı yazımları. “Lisans”, “lisans” ve “Lisans mezunu” program için üç ayrı kategoridir. Kategoriler kod kitabındaki sayılarla girilir, metinle değil.
  • Aralığı metin olarak girmek. “20-25” yazılmış bir yaş hücresi metin sayılır ve sütunun tamamı sayısal analize girmeyebilir.
  • Notu hücreye yazmak. “3 (emin değil)” gibi bir giriş sayıyı metne çevirir. Notlar ayrı bir sütunda tutulur.
  • Rengi bilgi olarak kullanmak. Sarıya boyanmış satırın anlamı dosyayı bir başka programa aktarınca kaybolur (Broman ve Woo, 2018); anlamı bir sütuna yazın (supheli = 1).
  • Toplam puanı elle yazmak. Elle toplanan puan, maddelerden biri sonradan düzeltildiğinde güncellenmez.
  • Kimlik bilgisini veri dosyasında tutmak. Ad, öğrenci numarası ya da telefon analiz dosyasında yer almaz; form numarası yeterlidir.

Çıktı: analize hazır dosya nasıl görünür?

Analize hazır dosya, kod kitabıyla birebir eşleşen dikdörtgen bir tablodur. Yukarıdaki kod kitabına göre ilk üç satır şöyle görünür:

katilimci_nocinsiyetyassinifkay01kay02kay05ders_sporders_muzikneden_acik
1121342510Meslek garantisi
22234NA3200NA
3119154111Ailemin isteği

Bu tabloyu yorumlarken şunlara bakılır: 2 numaralı katılımcının kay01 yanıtı eksiktir ve kod kitabındaki eksik işaretiyle (NA) girilmiştir; kay05 ham hâliyle girilmiştir, ters puan ayrı sütunda hesaplanacaktır; ders_spor ve ders_muzik çok seçimli bir sorunun iki seçeneğidir; açık uçlu soruyu yanıtlamayan katılımcının hücresinde de aynı işaret vardır.

Analize geçmeden önce yapılacak denetimlerin çoğu tez istatistik analizi kontrol listesi yazısının 3. ve 4. aşamalarındadır. Likert maddelerinin analizde nasıl ele alınacağı Likert ölçeği analizi yazısında anlatılır.

İpucu

Dosya hazır olduğunda ham hâli salt okunur olarak saklanır ve temizlik bir kopyada yapılır.

Kod kitabınızı ve veri dosyanızı analize geçmeden önce bir istatistikçiyle birlikte gözden geçirmek isterseniz tez verisinin hazırlanması ve analizi için Uzmanla Çalış sayfası bu desteği anlatır.

Sık sorulan sorular

Anket verisini Excel’e mi girmeliyim, doğrudan istatistik programına mı?

Anket verisi tablolama programına da, doğrudan istatistik programına da girilebilir. Tablolama programı girişte rahattır ama kendiliğinden biçimlendirme ve ondalık ayırıcı tuzaklarına dikkat etmek gerekir; istatistik programına doğrudan girişte değer etiketleri ve eksik kodlar baştan tanımlanır. Hangisini seçerseniz seçin kod kitabı aynıdır.

Boş bırakılan yanıtı boş hücre olarak mı, 99 olarak mı girmeliyim?

99 yerine boş hücre ya da daha iyisi bütün dosyada tek bir eksik işareti kullanın; sayısal bir kodun eksiklik işareti olduğu kolayca gözden kaçar. İstatistik programları boş hücreyi kendiliğinden eksik sayar; Broman ve Woo (2018) ise her hücrenin doldurulmasını ve eksik veri için bütün dosyada tek bir işaret (ör. NA) kullanılmasını önerir, böylece bilerek boş bırakılan hücre unutulandan ayrılır. Nedenleri ayırmak istiyorsanız nedeni ayrı bir sütuna yazın. Hangi yolu seçerseniz seçin kuralı kod kitabına yazın.

Bir katılımcı aynı maddede iki seçeneği işaretlemişse ne yapılır?

Aynı maddede iki seçenek işaretlenmişse yanıt geçersizdir ve eksik olarak kodlanır; nedeni ayırmak istiyorsanız ayrı bir neden sütununa yazılır. İki seçeneğin ortalamasını yazmak katılımcının vermediği bir yanıtı uydurmak olur.

Ters maddeleri girerken mi çevirmeliyim?

Ters maddeler girilirken çevrilmez; ham yanıt girilir, çevirme sonradan yeni bir sütunda yapılır. Girerken çevirmek hem hata riskini artırır hem de hangi maddenin çevrildiğinin denetlenmesini imkânsız kılar.

Çevrim içi formda elle veri girişi yapılır mı?

Çevrim içi formda elle veri girişi yapılmaz, ama kodlama yine gerekir: dışa aktarılan dosyadaki seçenek metinleri sayılara çevrilir, çok seçimli sorular 0/1 sütunlarına ayrılır, sütun adları kod kitabındaki kısa adlarla değiştirilir ve aralık ve sıklık denetimi yine yapılır.

  • #anket
  • #veri-girisi
  • #kod-kitabi
  • #eksik-veri
  • #tez-istatistik-analizi

Bilimsel inceleme

Doç. Dr. Hasan Yıldırım

Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Öğretim Üyesi

İnceleme tarihi:

Makine öğrenmesi ve biyoistatistik alanlarında çalışır; sağlık, fen ve sosyal bilimlerde disiplinlerarası araştırmalarda istatistik danışmanlığı yürütür.

Kaynakça

  1. Barchard, K. A., & Pace, L. A. (2011). Preventing human error: The impact of data entry methods on data accuracy and statistical results. Computers in Human Behavior, 27(5), 1834–1839.
  2. Broman, K. W., & Woo, K. H. (2018). Data organization in spreadsheets. The American Statistician, 72(1), 2–10.
  3. Schafer, J. L., & Graham, J. W. (2002). Missing data: Our view of the state of the art. Psychological Methods, 7(2), 147–177.
  4. van Sonderen, E., Sanderman, R., & Coyne, J. C. (2013). Ineffectiveness of reverse wording of questionnaire items: Let's learn from cows in the rain. PLoS ONE, 8(7), Article e68967.
  5. Wickham, H. (2014). Tidy data. Journal of Statistical Software, 59(10), 1–23.
  6. Ziemann, M., Eren, Y., & El-Osta, A. (2016). Gene name errors are widespread in the scientific literature. Genome Biology, 17, Article 177.

Kod yazmadan deneyin

Basira’da kendiniz yapın

Basira’da verinizi yükleyip analizi menüden seçersiniz; kod yazmanız gerekmez. Doğru testi önerir, varsayımları denetler ve sonucu raporlar.

Ücretsiz deneyin Panele git

İlgili yazılar