Tez İstatistik Analizi Kontrol Listesi: 42 Madde

Basira Editör Ekibi · · 9 dk okuma · Güncellendi: 16 Kasım 2026 · Bilimsel inceleme: Doç. Dr. Hasan Yıldırım

Aa Yazı boyutu
Yazı boyutu

Anahtar çıkarımlar

  • Listenin ilk sekiz maddesi veri toplanmadan önce kapanır: hipotezler, ölçek düzeyleri, güç analizi ve her hipotez için yazılmış analiz planı sonradan telafi edilemez.
  • Veri bir kod kitabıyla girilir, ham dosya hiç değiştirilmez; eksik veri, aykırı değer ve ters kodlama kararları gerekçesiyle bir karar günlüğüne yazılır.
  • Test seçimi ölçek düzeyine ve dağılımın biçimine dayanır; Shapiro-Wilk ve Levene raporlanır ama testi belirlemez, öteki test duyarlılık analizi olarak verilir.
  • Her test etki büyüklüğü ve güven aralığıyla raporlanır; anlamlı olmayan sonuçlar da yazılır ve ilişkisel bulgu nedensel dille anlatılmaz.

İçindekiler

İçindekiler

Tez istatistik analizi kontrol listesi, analiz planından bulguların yorumuna kadar her aşamada denetlenmesi gereken maddeleri sırayla toplar. Aşağıdaki 42 madde altı aşamaya ayrılmıştır; her maddenin altında neden gerektiği ve dayandığı kaynak yazılıdır. Liste yazdırılıp danışman görüşmesine götürülecek biçimde düzenlenmiştir.

Sürecin kendisi, yani her adımda ne yapıldığı, tez istatistik analizi yol haritası yazısında anlatılır. Bu yazı o yol haritasının denetim aracıdır: bir maddeyi işaretleyemiyorsanız ilgili adıma dönmeniz gerekir.

Kontrol listesi hangi adımlarda kullanılır?

Liste altı aşamadan oluşur ve ilk aşama veri toplanmadan önce kapanmalıdır. Aşağıdaki tablo her aşamanın ne zaman denetleneceğini ve sonunda elinizde hangi belgenin olması gerektiğini gösterir.

AşamaNe zaman denetlenir?MaddeAşamanın belgesi
1. PlanTez önerisi ve etik kurul başvurusundan önce8Hipotez listesi, örneklem gerekçesi, analiz planı
2. Ölçme araçlarıVeri toplama başlamadan önce6Ölçek izinleri, puanlama anahtarı, pilot notları
3. Veri girişiİlk veriler gelirken6Kod kitabı ve ham veri dosyası
4. Veri temizliğiAnalizden önce7Temizlenmiş dosya ve karar günlüğü
5. AnalizPlanlanan testler yapılırken8Çıktılar ve analiz sözdizimi ya da betiği
6. Raporlama ve yorumBulgular ve Tartışma yazılırken7Bulgular bölümü, tablolar, sınırlılıklar

Maddeler, nicel araştırma raporlarında bulunması gereken bilgileri sıralayan APA’nın nicel araştırma raporlama standartlarına (JARS-Quant; Appelbaum vd., 2018) ve APA 7 yayın kılavuzuna (American Psychological Association, 2020) dayanır. Liste, tezin yöntem bölümünde yazılacak her kararın gerçekten verilip verilmediğini denetler.

Aşama 1 kontrol listesi: veri toplanmadan önce

Bu aşamanın 8 maddesi sonradan düzeltilemez; veri geldikten sonra yazılan plan, plan değildir.

  • Araştırma soruları sınanabilir hipotezlere çevrildi. Her hipotez neyin, kimde, neyle karşılaştırılacağını söyler; H₀ ve H₁ birlikte yazılır. Kavramın ayrıntısı istatistiksel hipotez türleri yazısındadır.
  • Hipotezler birincil ve ikincil diye ayrıldı. İkincil hipotezler keşif amaçlıdır ve raporda da öyle anılır.
  • Araştırma deseni seçildi ve gerekçelendirildi. Desen, yorumda kurulabilecek cümleyi sınırlar. Değişkenlere müdahale etmeden var olan durumu betimleyen ya da ilişkileri inceleyen desen tarama modeli yazısında anlatılır.
  • Her değişkenin rolü ve ölçek düzeyi yazıldı. Bağımlı ve bağımsız değişken ayrımı ile isimsel, sıralı ve sürekli düzeyler test seçimini doğrudan belirler (istatistiksel ölçekler).
  • Örnekleme yöntemi ve kitle tanımlandı. Sonucun kime genelleneceği burada belirlenir (örnekleme yöntemleri).
  • Örneklem büyüklüğü a priori güç analiziyle gerekçelendirildi. Gerekçe beklenen etki büyüklüğüne dayanır: önceki çalışmalar ya da pratikte anlamlı sayılacak en küçük etki (Lakens, 2022). Hesabın adımları G*Power ile güç analizi yazısındadır.
  • Her hipotez için analiz planı yazıldı. Plan şunları içerir: birincil test, duyarlılık testi, etki büyüklüğü ölçüsü, eksik veri ve aykırı değer kuralı, çoklu karşılaştırma düzeltmesi.
  • Plan tarihli olarak saklandı ya da ön kayda alındı. Ön kayıt, planlanmış analizleri keşif analizlerinden ayırmanın en açık yoludur (Nosek vd., 2018); en azından danışmana tarihli bir e-postayla gönderilmiş bir plan bu işi görür.

Güç analizinin neden atlanamayacağını tek bir hesap gösterir. İki bağımsız grupta, iki yönlü sınamada α = .05 ve %80 güç için gereken grup başına katılımcı sayısı beklenen etkiye göre şöyle değişir (R 4.5.1, power.t.test; hesap iki grubun varyanslarını eşit varsayar):

Tablo 1

Beklenen Etkiye Göre Gereken Örneklem Büyüklüğü (İki Bağımsız Grup, α = .05, %80 Güç)

Beklenen etki (Cohen’s d)Grup başına nToplam n
0.82652
0.564128
0.4100200
0.3176352
0.2394788

Tablo 1’de görüldüğü gibi gereken örneklem, beklenen etkinin karesiyle ters orantılı olarak büyür: etki yarıya indiğinde örneklem yaklaşık dört katına çıkar. Örneğin d = 0.4’ten 0.2’ye inildiğinde grup başına gereken sayı 100’den 394’e yükselir. “En az 30 kişi” gibi sabit bir sayı bu hesabın yerini tutmaz. Ayrılma ve eksik yanıt bekleniyorsa toplanacak sayı ayrıca artırılır: d = 0.5 ve %15 kayıp beklentisinde grup başına 76 kişiye ulaşmak gerekir.

Aşama 2 kontrol listesi: ölçme araçları

Ölçme aracı hatası analizle düzeltilemez; bu aşamanın 6 maddesi veri toplamadan önce kapanır.

  • Her ölçeğin kaynağı, izni ve uyarlama çalışması belgelendi. Uyarlanmış bir ölçekte Türkçe formun geçerlik ve güvenirlik kanıtı kaynağıyla yazılır.
  • Puanlama anahtarı hazır. Alt boyutlar, hangi maddelerin hangi alt boyuta girdiği, toplam ya da ortalama puanın nasıl hesaplanacağı yazılıdır.
  • Ters puanlanan maddeler listelendi. Liste ölçeğin özgün kaynağından alınır, tahminle çıkarılmaz.
  • Anket soruları ve yanıt seçenekleri gözden geçirildi. Çift soru, yönlendirici ifade ve örtüşen seçenek yoktur (anket nasıl hazırlanır).
  • Pilot uygulama yapıldı ve değişiklikler kayda geçti. Pilotta anlaşılmayan madde ve uygulama süresi not edilir.
  • Demografik sorular analiz planıyla eşleşti. Planda kullanılmayacak kişisel veri sorulmaz; kullanılacak her değişkenin sorusu formda vardır. Bu değişkenlerin bulgularda nasıl özetlendiği demografik değişkenler yazısındadır.

Aşama 3 kontrol listesi: veri girişi ve kod kitabı

Veri girişi hataları sessizdir: program hata vermez, ortalama kayar. Bu aşamanın 6 maddesi ilk veriler gelirken kurulur.

  • Kod kitabı yazıldı. Her değişken için kısa ad, açıklama, değer etiketleri (1 = Hiç katılmıyorum … 5 = Tamamen katılıyorum), ölçek düzeyi ve eksik değer kodu bulunur. Anket verisinde kod kitabının kurulması ve girişin denetimi anket veri girişi yazısında adım adım anlatılır.
  • Dosya düzeni doğru: her satır bir katılımcı, her sütun bir değişken. Birleştirilmiş hücre, renkle verilmiş bilgi ve bir hücrede iki değer yoktur.
  • Eksik değer kodu programda eksik olarak tanımlandı. 99 gibi bir kod tanımlanmazsa ortalamaya gerçek bir yanıt gibi girer.
  • Kimlik bilgisi veri dosyasından ayrıldı. Katılımcı adı yerine bir numara kullanılır; ad ile numaranın eşleşmesi ayrı ve korunan bir dosyada durur (veri ve veri kaynakları).
  • Elle girilen verinin doğruluğu denetlendi. Barchard ve Pace (2011), elle veri girişinde çift girişin (verinin iki kez girilip karşılaştırılması) görsel denetime ve tek girişe göre hataları belirgin biçimde azalttığını göstermiştir. Çift giriş mümkün değilse en azından rastgele seçilmiş bir bölüm kâğıt formla karşılaştırılır.
  • Ham veri dosyası salt okunur olarak saklandı. Bütün düzeltmeler bir kopyada yapılır.

Aşama 4 kontrol listesi: veri temizliği

Temizlik kararları sonuç bilinmeden ve önceden yazılmış kurallarla verilir; bu aşamanın 7 maddesi vardır.

  • Aralık dışı değerler denetlendi. 1–5 arası bir maddede 6, 55 ya da 0 değeri giriş hatasıdır ve kaynağından düzeltilir.
  • Eksik verinin miktarı değişken ve katılımcı düzeyinde raporlandı.
  • Eksik verinin işlenme yolu gerekçelendirildi. Eksiklik tamamen rastlantısal değilse eksik satırları atmak sonucu yanlı kılabilir; çoklu atama ya da tam bilgi en çok olabilirlik daha uygundur; ortalamayla doldurma varyansı küçültür (Schafer ve Graham, 2002).
  • Aykırı değer kuralı planlandığı gibi uygulandı. Leys vd. (2013), ortalamadan standart sapma uzaklığı yerine ortanca mutlak sapmaya (MAD) dayalı bir ölçüt önerir; uç değer çıkarıldıysa analiz bu değerle ve onsuz raporlanır.
  • Ters puanlanan maddeler çevrildi. 1–5 arası bir maddede yeni puan 6 eksi eski puandır.
  • Güvenirlik ters kodlamadan sonra hesaplandı. Çevrilmemiş bir madde, madde-toplam korelasyonunu negatif yapar ve güvenirlik analizi sonucunu olduğundan düşük gösterir.
  • Bütün kararlar bir karar günlüğüne yazıldı. Hangi satır neden çıkarıldı, hangi değer neden düzeltildi, hangi tarihte: analiz baştan tekrarlanabilir olmalıdır.

Aşama 5 kontrol listesi: analiz

Bu aşamanın 8 maddesi, planlanan testin verinize uygun yapılıp yapılmadığını ve sonucun eksiksiz kaydedildiğini denetler.

  • Betimsel istatistikler hesaplandı. Sürekli değişkenler için n, ortalama ve standart sapma; çarpık ya da sıralı değişkenler için ortanca ve çeyrekler arası genişlik; kategorik değişkenler için sıklık ve yüzde. Betimsel tablo hipotezi sınamaz, örneklemi tanıtır (betimsel ve çıkarımsal istatistik).
  • Test seçimi ölçek düzeyi ve dağılımın biçimiyle gerekçelendirildi. Bu blogdaki test seçimi yazılarının yazılı karar kuralı şudur: varsayılan test parametriktir (iki bağımsız grupta Welch t-testi, üç ve daha fazla grupta Welch ANOVA ve Games-Howell, tek örneklemde ve eşleştirilmiş veride t-testi). Parametrik olmayan test yalnız iki durumda birincil olur: bağımlı değişken sıralıysa (beyan edilmiş ya da beyan yoksa en çok 7 farklı tam sayı) ya da bir grup (eşleştirilmiş veride farklar) belirgin biçimde normal dışıysa (|çarpıklık| > 2 ya da |fazla basıklık| > 7; yanlılığı düzeltilmiş G1/G2). Çarpıklık ve fazla basıklık eşikleri West, Finch ve Curran’ın (1995) önerisidir. Sıralı ölçekte tek örneklem ve eşleştirilmiş veri için işaret testi kullanılır. Bu eşikler bir kesimdir, evrensel bir standart değildir; sınırdaki veride iki test birlikte raporlandığı için sonucun bu seçime ne kadar bağlı olduğu görülür. Dört soruluk seçim yolu istatistiksel test seçimi rehberindedir.
  • Shapiro-Wilk ve Levene raporlandı ama testi belirlemedi. Levene sonucuna göre Student ile Welch arasında seçim yapmak yerine Welch baştan kullanılır (Delacre vd., 2017). Ayrıntı normallik testi yazısındadır.
  • Öteki test duyarlılık analizi olarak raporlandı. İki test ayrışırsa bu açıkça yazılır ve yorumlanır.
  • Her test için etki büyüklüğü ve güven aralığı hesaplandı. p değeri farkın büyüklüğünü söylemez (etki büyüklüğü).
  • Çoklu karşılaştırma düzeltmesi uygulandı. Hepsinde H₀ doğru olan 20 bağımsız testte, α = .05 ile en az birinin şans eseri anlamlı çıkma olasılığı %64’tür.
  • Planlanmış ve keşif amaçlı analizler ayrı tutuldu. Analiz sırasında verilen esnek kararlar (hangi gözlemin çıkarılacağı, hangi ölçümün raporlanacağı, toplamanın ne zaman durdurulacağı) yanlış pozitif oranını belirgin biçimde artırır (Simmons vd., 2011).
  • Analiz sözdizimi ya da betiği saklandı. Menüden yapılan analizde de sözdizimi kaydedilir; bir yıl sonra aynı sonucu yeniden üretebilmek gerekir.

Aşama 6 kontrol listesi: raporlama ve yorum

Bulgular bölümü hipotez sırasını izler; bu aşamanın 7 maddesi APA 7’ye ve JARS-Quant’a dayanır.

  • Her test eksiksiz raporlandı. Test istatistiği, serbestlik derecesi, kesin p değeri, etki büyüklüğü ve güven aralığı birlikte verilir; örnek cümleler APA 7’ye göre istatistik raporlama yazısındadır.
  • Sayılar APA biçiminde yazıldı. Simgeler italik; p = .000 değil p < .001; 1’i aşamayan değerlerde (p, r) baştaki sıfır yok.
  • Tablolar numaralı, başlıklı ve programın ham çıktısından arındırılmış. Tablo yalnız okurun sonucu anlaması için gereken değerleri taşır. Korelasyon tablosunun APA 7 örneği korelasyon tablosu yazısındadır.
  • Anlamlı olmayan sonuçlar da raporlandı. H₀ reddedilemezse bu “etki yok” diye yazılmaz; güven aralığı etkinin hangi aralıkta olabileceğini gösterir.
  • İlişkisel bulgu nedensel dille yazılmadı. Rastgele atama yoksa “etkiler” yerine “ilişkilidir” yazılır (korelasyon ve nedensellik).
  • Yöntem bölümünde program ve sürümü, test seçiminin gerekçesi, eksik veri ve aykırı değer kararları yazıldı. JARS-Quant eksik veri ve aykırı değer kararlarının raporlanmasını ister (Appelbaum vd., 2018); analizde kullanılan programı ve sürümü yazmak ise APA 7’nin ve iyi uygulamanın gereğidir (American Psychological Association, 2020).
  • Sınırlılıklar yazıldı. Örneklemin temsil gücü, ölçme araçlarının güvenirliği, eksik veri ve desenin izin verdiği yorum açıkça belirtilir.

Liste en çok hangi maddelerde takılır?

Dört madde ayrıca vurgulanmayı hak eder, çünkü atlandıklarında sonraki aşamaların baştan yapılması gerekir.

  1. Gerekçesiz örneklem. Aşama 1’deki güç analizi yapılmadıysa sonradan “post hoc güç” hesaplamak bu eksiği kapatmaz: gözlenen etkiyle hesaplanan güç, p değerinin bire bir dönüşümüdür ve ona yeni bilgi eklemez (Hoenig ve Heisey, 2001).
  2. Tanımsız eksik değer kodu. Aşama 3’teki 99 kodu tanımlanmadıysa bütün betimsel tablo ve testler yeniden yapılır.
  3. Normallik testine göre test değiştirmek. Aşama 5’te Shapiro-Wilk sonucuna bakıp her alt ölçek için ayrı test seçmek, raporda tutarsız bir tablo bırakır ve büyük örneklemde önemsiz sapmalar yüzünden sizi gereksiz yere parametrik olmayan teste geçirir.
  4. Yalnız p değeri. Aşama 6’da etki büyüklüğü ve güven aralığı eksikse bulgular bölümü baştan düzenlenir.

Listeyi kullanmanın en verimli yolu, her aşamanın sonunda danışman görüşmesine o aşamanın sayfasıyla gitmektir. İşaretlenemeyen her madde görüşmenin gündemidir.

Listede kapatamadığınız maddeler kalırsa tez analiz planı ve raporlamasında uzman desteği sayfası bir istatistikçiyle nasıl çalışılacağını anlatır.

Sık sorulan sorular

Kontrol listesi tezin ekine konur mu?

Kontrol listesi genellikle tezin ekine konmaz; liste sizin ve danışmanınızın çalışma aracıdır. Ama listedeki kararların her biri tezde bir yerde yazılı olmalıdır: plan ve örneklem gerekçesi Yöntem bölümünde, temizlik kararları Yöntem ya da Bulgular bölümünün başında, sınırlılıklar Tartışma bölümünde.

Veri toplandıktan sonra Aşama 1’i tamamlayabilir miyim?

Veri toplandıktan sonra hipotezler ve analiz planı yazılabilir, ama bu veriye bakmadan önce ve tarihli olarak yapılır; raporda da planın veri toplandıktan sonra yazıldığı belirtilir. Örneklem büyüklüğü için a priori güç analizi artık yapılamaz; bunun yerine eldeki örneklemle hangi büyüklükteki etkinin %80 güçle yakalanabileceği (duyarlılık güç analizi) raporlanabilir (Lakens, 2022).

Listede ön kayıt zorunlu mu?

Ön kaydın zorunlu olup olmadığı enstitünüzün ve danışmanınızın kuralına bağlıdır; zorunlu olmadığında tarihli bir analiz planı aynı işi görür: hangi analizin önceden planlandığını, hangisinin veriyi gördükten sonra eklendiğini gösterir (Nosek vd., 2018).

Her maddede kaynak göstermem gerekir mi?

Tezde, bir yöntem kararını gerekçelendirdiğiniz her yerde kaynak gösterilir: örneklem hesabı, eksik veri yöntemi, aykırı değer ölçütü ve test seçimi en sık kaynak istenen yerlerdir. Bu yazının kaynakçası bu kararlar için başlangıç noktası olarak kullanılabilir.

Kontrol listesi kullanılan istatistik programına göre değişir mi?

Kontrol listesi programdan bağımsızdır. Aynı test aynı ayarlarla her programda aynı sonucu verir; ama varsayılan ayarlar değişebildiği için kullanılan programın adı ve sürümü Yöntem bölümünde yazılır.

  • #tez-istatistik-analizi
  • #kontrol-listesi
  • #veri-temizligi
  • #istatistiksel-test-secimi
  • #apa-7

Bilimsel inceleme

Doç. Dr. Hasan Yıldırım

Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Öğretim Üyesi

İnceleme tarihi:

Makine öğrenmesi ve biyoistatistik alanlarında çalışır; sağlık, fen ve sosyal bilimlerde disiplinlerarası araştırmalarda istatistik danışmanlığı yürütür.

Kaynakça

  1. American Psychological Association. (2020). Publication manual of the American Psychological Association (7th ed.).
  2. Appelbaum, M., Cooper, H., Kline, R. B., Mayo-Wilson, E., Nezu, A. M., & Rao, S. M. (2018). Journal article reporting standards for quantitative research in psychology: The APA Publications and Communications Board task force report. American Psychologist, 73(1), 3–25.
  3. Barchard, K. A., & Pace, L. A. (2011). Preventing human error: The impact of data entry methods on data accuracy and statistical results. Computers in Human Behavior, 27(5), 1834–1839.
  4. Delacre, M., Lakens, D., & Leys, C. (2017). Why psychologists should by default use Welch's t-test instead of Student's t-test. International Review of Social Psychology, 30(1), 92–101.
  5. Hoenig, J. M., & Heisey, D. M. (2001). The abuse of power: The pervasive fallacy of power calculations for data analysis. The American Statistician, 55(1), 19–24.
  6. Lakens, D. (2022). Sample size justification. Collabra: Psychology, 8(1), Article 33267.
  7. Leys, C., Ley, C., Klein, O., Bernard, P., & Licata, L. (2013). Detecting outliers: Do not use standard deviation around the mean, use absolute deviation around the median. Journal of Experimental Social Psychology, 49(4), 764–766.
  8. Nosek, B. A., Ebersole, C. R., DeHaven, A. C., & Mellor, D. T. (2018). The preregistration revolution. Proceedings of the National Academy of Sciences, 115(11), 2600–2606.
  9. Schafer, J. L., & Graham, J. W. (2002). Missing data: Our view of the state of the art. Psychological Methods, 7(2), 147–177.
  10. Simmons, J. P., Nelson, L. D., & Simonsohn, U. (2011). False-positive psychology: Undisclosed flexibility in data collection and analysis allows presenting anything as significant. Psychological Science, 22(11), 1359–1366.
  11. West, S. G., Finch, J. F., & Curran, P. J. (1995). Structural equation models with nonnormal variables: Problems and remedies. In R. H. Hoyle (Ed.), Structural equation modeling: Concepts, issues, and applications (pp. 56–75). Sage.

Analizinizi şimdi yapın

Basira’da kendiniz yapın

Verinizi yükleyin; Basira doğru testi önerir, varsayımları denetler ve sonucu raporlar.

Ücretsiz deneyin Panele git

Uzmanla çalışın

Tez ya da makaleniz için doktora düzeyinde uzmanlar analizinizi yapar veya denetler.

Nasıl çalışır?

İlgili yazılar