Tez Savunmasında Sorulan İstatistik Soruları ve Yanıtları
Basira Editör Ekibi · · 13 dk okuma · Bilimsel inceleme: Doç. Dr. Hasan Yıldırım
Aa Yazı boyutu
Anahtar çıkarımlar
- Jürinin istatistik soruları, bulguların veriyle ve analiz kararlarıyla ne ölçüde desteklendiğini sınar; güçlü yanıt kararı, gerekçesini, sayısını ve sınırını birlikte verir.
- "Neden bu test?" sorusunun yanıtı araştırma sorusundan, desenden ve ölçek düzeyinden gelir; iki bağımsız grupta varsayılan Welch t-testidir, Shapiro-Wilk ve Levene raporlanır ama testi belirlemez.
- Anlamlılık büyüklük değildir: etki büyüklüğü ve güven aralığı farkın ne kadar büyük ve ne kadar kesin olduğunu söyler; anlamlı olmayan bir sonuç "fark yok" diye yorumlanmaz.
- Eksik veri, aykırı değer ve varsayım kararları önceden yazılmış bir kurala dayanır ve duyarlılık analiziyle gösterilir; sonuç bir karara bağlıysa bu açıkça söylenir.
- Savunmadan önce tezdeki her sayı çıktıyla eşleştirilir, her karar için kaynaklı bir gerekçe hazırlanır ve kullanılan programın adı ve sürümü bilinir.
İçindekiler
Tez savunmasında sorulan istatistik soruları, bulguların veriyle ve analiz kararlarıyla ne ölçüde desteklendiğini sınar. Jüri testin neden seçildiğini, örneklemin yeterliğini, etkinin ne kadar büyük ve kesin olduğunu, anlamsız bir sonucun ne anlama geldiğini ve eksik veri, aykırı değer ya da ölçek sorunlarının nasıl ele alındığını sorar. Güçlü yanıt kararı, gerekçesini ve sayısını birlikte verir.
Bu yazı on üç soruyu jürinin kaygısı, zayıf yanıt ve güçlü yanıt olarak ele alır ve bir hazırlık listesiyle biter. Her konunun ayrıntısı kendi yazısındadır; burada yalnız savunmadaki yanıtın yapısı verilir. Güçlü yanıtlar örnek kalıplardır: sayılar blogdaki öğretici örneklerden gelir, sayı taşımayan adımların bir kısmı o örneklerde yapılmamıştır; kendi tezinizde bu yerlere kendi kararlarınız ve sonuçlarınız gelir.
Jüri savunmada istatistik bölümünü nasıl sorgular?
Savunma, tezin sunulması ve onu izleyen soru-cevap bölümünden oluşur; istatistik soruları bu bölümde yöntem ve bulgular bölümlerindeki kararlar ve sayılar üzerinden sorulur.
Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği’ne göre yüksek lisans tez jürisi, biri danışman ve en az biri başka bir yükseköğretim kurumundan olmak üzere üç ya da beş öğretim üyesinden oluşur (Yükseköğretim Kurulu, 2016, madde 9). Doktora jürisi danışman dahil beş öğretim üyesidir; en az ikisi başka bir kurumdandır, danışmanın oy hakkı yoksa jüri altı kişidir (madde 22).
Jüri tez hakkında salt çoğunlukla kabul, ret ya da düzeltme kararı verir. Düzeltme kararında tez, yüksek lisansta en geç üç ay, doktorada en geç altı ay içinde aynı jüri önünde yeniden savunulur (madde 9 ve 22). Tıpta ve diş hekimliğinde uzmanlık eğitimi ise kendi yönetmeliğine göre yürütülür (madde 35).
Her istatistik sorusunun arkasında bir kaygı vardır: jüri bir kararın veri görüldükten sonra mı verildiğini, bir sayıya söylediğinden fazlasının mı söyletildiğini ya da bir sorunun gizlenip gizlenmediğini anlamak ister. Güçlü yanıt dört öğe taşır:
- Karar: ne yapıldığı.
- Gerekçe: neden yapıldığı; kaynağıyla ve analiz planındaki yeriyle.
- Sayı: kararın sonucunu gösteren değer (etki büyüklüğü, güven aralığı, oran).
- Sınır: sonucun neyi göstermediği.
Tablo, aşağıda sırayla ele alınan on üç sorunun ardındaki kaygıyı ve yanıtın tezdeki dayanağını özetler.
| Soru | Jürinin asıl kaygısı | Yanıtın dayanağı |
|---|---|---|
| Neden bu test? | Test sonuca bakılarak mı seçildi? | Analiz planı, desen, ölçek düzeyi |
| Shapiro-Wilk ve Levene anlamlıyken neden parametrik test? | Varsayımlar biliniyor mu? | Çarpıklık, basıklık ve kaynaklı karar kuralı |
| Örneklem yeterli mi? | Çalışma aradığı etkiyi yakalayabilir miydi? | Veri toplanmadan önce yapılan hesap |
| Varsayım sağlanmasa sonuç değişir miydi? | Sonuç tek bir karara mı bağlı? | Duyarlılık analizi |
| Fark ne kadar büyük? | Anlamlılık önemle karıştırılıyor mu? | Etki büyüklüğü ve güven aralığı |
| Anlamsız sonuç ne anlama geliyor? | ”Fark yok” mu deniyor? | Güven aralığının iki ucu |
| Çok sayıda test için düzeltme yapıldı mı? | Birinci tür hata şişti mi? | Test ailesi ve düzeltme yöntemi |
| Bu ilişki nedensel mi? | Desen iddiayı taşıyor mu? | Desen ve karıştırıcı değişkenler |
| Eksik veri nasıl ele alındı? | Kayıp gözlemler sonucu yanlı kıldı mı? | Eksiklik oranı, örüntüsü ve yöntem |
| Aykırı değerler neden çıkarıldı? | Veri sonuca göre mi ayıklandı? | Önceden yazılmış kural ve iki sürümün sonucu |
| Ölçeğin güvenirliği ve geçerliği yeterli mi? | Puanlar ölçülmek isteneni mi ölçüyor? | Bu örneklemdeki güvenirlik ve yapı kanıtı |
Tablodaki p = .000 ne demek? | Çıktı anlaşılarak mı aktarıldı? | APA 7 biçimi |
| Hangi program ve sürüm? | Analiz yeniden üretilebilir mi? | Program, sürüm, ayarlar ve betik |
Yöntem soruları: test, varsayım ve örneklem nasıl savunulur?
Yöntem soruları, her kararın veri görülmeden ve araştırma sorusundan türetildiğini gösteren analiz planına dayanarak savunulur. Kararların yazılı yeri analiz planıdır; planın yöntem bölümünde nasıl sunulduğu tez yöntem bölümü rehberindedir.
”Neden bu testi seçtiniz?”
Jüri, testin araştırma sorusundan mı, yoksa programın varsayılanından ya da sonuçlardan mı geldiğini anlamak ister.
- Zayıf yanıt: “Veriler normal dağıldığı için t-testi kullandım.” Normallik tek başına bir test seçmez; desen, ölçek düzeyi ve grup sayısı söylenmemiştir.
- Güçlü yanıt: “Hipotez iki bağımsız grubun ortalamasını karşılaştırıyor; bağımlı değişken oranlı ölçekte ve hiçbir grupta belirgin normal dışılık yok. Bu yüzden analiz planında Welch t-testini birincil, Mann-Whitney U testini duyarlılık analizi olarak belirledim. Welch, varyansların eşit olmasını varsaymaz.”
Bu yanıtın arkasındaki kural kısadır: iki bağımsız grupta Welch t-testi, k grupta Welch ANOVA ve Games-Howell, tek örneklemde ve eşleştirilmiş veride t-testi varsayılandır (Delacre vd., 2017, 2019). Parametrik olmayan test yalnız iki durumda birincil olur: bağımlı değişken sıralı ölçekteyse ya da bir grupta (eşleştirilmiş veride farklarda) mutlak çarpıklık 2’yi ya da mutlak fazla basıklık 7’yi aşıyorsa (West vd., 1995). Sıralı ölçekte tek örneklem ve eşleştirilmiş veride Wilcoxon yerine işaret testi kullanılır. Karar tabloları istatistiksel test seçimi yazısındadır.
”Shapiro-Wilk ve Levene anlamlı çıkmış; neden parametrik test kullandınız?”
Jüri, varsayımları bilip bilmediğinizi ve bir ön testin sonucunu görmezden gelip gelmediğinizi sorar.
- Zayıf yanıt: “Levene anlamlı çıkınca Welch’e geçtim.” Bu, ön teste göre test seçen iki aşamalı bir yoldur; Levene anlamsız çıksaydı Student’a dönülecekti.
- Güçlü yanıt: “Shapiro-Wilk ve Levene’yi raporladım, ama testi onlar belirlemedi. Ön testin sonucuna göre test seçmek, ardından yapılan testin birinci tür hata oranını bozabilir (Zimmerman, 2004; Rasch vd., 2011). Normallik testi büyük örneklemde önemsiz sapmayı yakalar, küçük örneklemde büyük sapmayı kaçırabilir (Rochon vd., 2012); bu yüzden sapmanın büyüklüğüne, çarpıklık ve basıklığa baktım.”
Blogdaki bir örnekte sınavı tek sayfada çözen grubun tamamlama süresinde Shapiro-Wilk anlamlıdır (W = .874, p = .014), ama çarpıklık ve basıklık eşiklerin altındadır (G1 = 1.36, G2 = 1.51). Birincil test yine Welch’tir (parametrik ve parametrik olmayan testler); normalliğin nasıl inceleneceği normallik testi yazısındadır.
Levene için de aynı mantık geçerlidir: Welch varyans eşitliğini varsaymadığı için Levene’nin sonucu seçimi değiştirmez. Gece ve gündüz vardiyasındaki hemşirelerin uyku süresi örneğinde varyanslar belirgin biçimde farklıdır, F(1, 40) = 24.69, p < .001. Küçük grubun daha yayvan olduğu bu veride Student t(40) = 2.33, p = .025 anlamlı, Welch t(12.3) = 1.65, p = .124 anlamsızdır; Student’ın neden yanılttığı Welch mi Student mı yazısında anlatılır.
Dikkat
Analiz planında bir test yazılıp bulgularda başka bir testin sonucu yorumlanıyorsa jüri bunun nedenini sorar. İki testten anlamlı çıkanı raporlamak birinci tür hata oranını şişirir; birincil test plandaki testtir, öteki duyarlılık satırıdır.
”Örneklem büyüklüğünüz yeterli mi?”
Jüri, çalışmanın aradığı büyüklükteki bir etkiyi yakalayabilecek kadar gözlem toplayıp toplamadığını sorar.
- Zayıf yanıt: “Literatürde 30 kişi yeterli kabul ediliyor” ya da “sonuç anlamlı çıkmayınca gücü sonradan hesapladım.” Otuz kişi kuralı bir hesap değildir; verinin kendi etkisiyle hesaplanan gözlenen güç p değerinin başka bir biçimidir ve yeni bilgi vermez (Hoenig ve Heisey, 2001).
- Güçlü yanıt: “Örneklemi veri toplanmadan önce hesapladım: iki bağımsız grupta d = 0.5, α = .05 ve .80 güç için grup başına 64 katılımcı gerekiyordu. Etki büyüklüğünü önceki çalışmalara dayandırdım. Bir grupta bu sayıya ulaşamadım; farkın güven aralığı bu yüzden geniş kaldı ve bunu sınırlılıklarda yazdım.”
Örneklem gerekçesi yalnız güç analiziyle değil, hedeflenen kestirim kesinliğiyle ya da kaynak kısıtıyla da kurulabilir; önemli olan gerekçenin veri görülmeden yazılmış olmasıdır (Lakens, 2022). Hesabın adımları örneklem büyüklüğü hesaplama ve G*Power ile güç analizi yazılarındadır.
”Varsayım sağlanmasa sonuç değişir miydi?”
Jüri, sonucun tek bir analiz kararına bağlı olup olmadığını sorar.
- Zayıf yanıt: “Değişmez, sonuç sağlam.” Kanıtı olmayan bir güvencedir.
- Güçlü yanıt: “Birincil testin yanına duyarlılık analizi olarak Mann-Whitney U testini koydum. Sınav süresi örneğinde iki test ayrıştı: Welch t(29.98) = −1.45, p = .158; Mann-Whitney U = 117.5, p = .026. Welch ortalamaları, Mann-Whitney bir gruptaki değerlerin ötekindekilerden büyük olma eğilimini karşılaştırır (Fay ve Proschan, 2010): tek sayfa grubu çoğunlukla daha kısa sürede bitiriyor, ama bu gruptaki birkaç uzun süre ortalamayı yukarı çekiyor ve yayılımı büyütüyor. Birincil sonuç plandaki Welch’tir ve ayrışmayı raporda yazdım.”
Aynı yol aykırı değer ve eksik veri kararları için de geçerlidir. Sonuç iki makul karar arasında değişiyorsa bu bir bulgudur ve tartışmada yazılır.
Sonuç soruları: büyüklük, anlamsızlık ve nedensellik nasıl yanıtlanır?
Sonuç soruları, bulgular desenin ve sayıların izin verdiği kadar güçlü bir dille anlatılarak yanıtlanır.
”Bu fark ne kadar büyük?”
Jüri, istatistiksel anlamlılığın pratik önemle karıştırılıp karıştırılmadığını sorar.
- Zayıf yanıt: “p = .017 olduğu için etki çok güçlü” ya da “d = 0.82, yani büyük bir etki.” p değeri etkinin büyüklüğünü ölçmez; Cohen’in küçük, orta ve büyük eşikleri de bağlamsız bir kural değildir.
- Güçlü yanıt: “Etkileşimli modülle çalışan grubun dönem sonu puanı klasik anlatımla çalışan gruptan yüksek: ortalama fark 7.15 puan, %95 GA [1.37, 12.93]; d = 0.82, %95 GA [0.17, 1.48]. Farkın yönü açık, büyüklüğü bu örneklemle belirsiz: aralık küçük bir farkla da büyük bir farkla da uyumlu.”
Örneğin tamamı bağımsız örneklemler t-testi yazısındadır. Büyüklüğün alana göre nasıl yorumlandığı etki büyüklüğü, aralığın nasıl okunduğu güven aralığı yazısında anlatılır.
”Anlamlı çıkmayan sonuç ne anlama geliyor?”
Jüri, anlamlı olmayan bir sonucun “etki yok” diye okunup okunmadığını sorar.
- Zayıf yanıt: “Vardiya türü uyku süresini etkilemiyor.” Anlamsız bir sonuç etkinin yokluğunu göstermez (Greenland vd., 2016); üstelik hazır gruplarda nedensel bir fiil kullanılmıştır.
- Güçlü yanıt: “Vardiyalar arasındaki fark anlamlı değil, Welch t(12.3) = 1.65, p = .124; fark için %95 GA [−0.19, 1.42]. Veri sıfır farkla da gündüz hemşirelerinin belirgin biçimde daha uzun uyumasıyla da uyumlu. Bu çalışma bir farkı dışlayacak kesinlikte değil; gece grubu küçük ve uyku süreleri çok değişken.”
Amaç önemsenecek büyüklükte bir farkın olmadığını göstermekse önemsenecek en küçük etki önceden belirlenir ve eşdeğerlik testi yapılır (Lakens vd., 2018). Analizden sonra hesaplanan gözlenen güç bu soruyu yanıtlamaz.
”Bu kadar çok test yaptınız; düzeltme uyguladınız mı?”
Jüri, çok sayıda testten birkaçının yalnız rastlantıyla anlamlı çıkıp çıkmadığını sorar.
- Zayıf yanıt: “Her alt boyut ve her demografik değişken için ayrı t-testi yaptım, anlamlı çıkanları yorumladım.” Düzeltmesiz ve planlanmamış testlerde anlamlı sonuçların bir kısmı rastlantısaldır.
- Güçlü yanıt: “Üç ders biçimini önce Welch ANOVA ile karşılaştırdım, Welch F(2, 17.82) = 6.23, p = .009; ikili karşılaştırmalarda varyansları eşit varsaymayan Games-Howell testini kullandım (Games ve Howell, 1976). Planlanmamış alt boyut karşılaştırmalarına Holm düzeltmesi uyguladım (Holm, 1979) ve onları keşif amaçlı olarak ayrı başlıkta raporladım.”
Hangi testlerin bir aile oluşturduğu ve hangi düzeltmenin kullanılacağı analiz planında yazılır. Yöntemlerin farkı post hoc testleri yazısındadır.
”Bu ilişki nedensel mi?”
Jüri, desenin taşımadığı bir neden-sonuç iddiasında bulunup bulunmadığınızı sorar.
- Zayıf yanıt: “Çalışma süresi sınav puanını artırıyor, r(18) = .63.” İlişkisel bir desende nedensel fiil kullanılmıştır.
- Güçlü yanıt: “İki değişkenin birlikte değiştiğini gösterdim, r(18) = .63, %95 GA [.26, .84]; ama kimse bir çalışma süresine atanmadı. Önceki başarı ya da motivasyon gibi ölçülmemiş bir değişken ikisini birden etkileyebilir. Bu yüzden tezde ‘ilişkilidir’ yazdım; nedensel bir iddia için deneysel bir desen gerekir.”
Hangi desende hangi cümlenin kurulabileceği korelasyon ve nedensellik yazısında anlatılır.
Veri ve ölçme soruları nasıl yanıtlanır?
Veri ve ölçme soruları, veriye yapılan her müdahalenin önceden yazılmış bir kurala dayandığı ve puanların neyi ölçtüğü kanıtla gösterilerek yanıtlanır.
”Eksik veriyi nasıl ele aldınız?”
Jüri, kaybedilen gözlemlerin sonucu yanlı kılıp kılmadığını sorar.
- Zayıf yanıt: “Eksik hücreleri ortalamayla doldurdum.” Ortalamayla atama değişkenliği daraltır ve ilişkileri zayıflatır (Schafer ve Graham, 2002).
- Güçlü yanıt: “Çalışma süresi 5 öğrencide (%16,7), sınav puanı 4 öğrencide (%13,3) eksikti; iki değişkeni de tam olan 21 öğrenci (%70) kaldı. Ortalamayla atamayı kullanmadım; bu veride ilişkiyi r = .70’ten r = .52’ye düşürüyordu. Eksikliğin gözlenen değişkenlerle ilişkisini inceledim, MAR varsayımıyla çoklu atama yaptım ve sonucu tam vaka analiziyle karşılaştırdım.”
Eksiklik türleri ve çoklu atama eksik veri yazısında anlatılır.
”Aykırı değerleri neden çıkardınız?”
Jüri, verinin sonuca göre ayıklanıp ayıklanmadığını sorar.
- Zayıf yanıt: “z puanı 3’ü aşan değerleri sildim; sonuç ondan sonra anlamlı oldu.” Veri görüldükten sonra yapılan ayıklama birinci tür hata oranını şişirebilir (Bakker ve Wicherts, 2014).
- Güçlü yanıt: “Önce her uç değerin kaynağına baktım. Haftalık çalışma süresi 140 saat girilmiş bir öğrencinin kâğıt formunda 14 yazıyordu; bunu veri girişi hatası olarak düzelttim. Gerçek olabilecek uç değerleri silmedim; analizi onlarla ve onlarsız yapıp iki sonucu birlikte raporladım.”
Uç değerle ilgili kuralın veri görülmeden yazılması önerilir (Leys vd., 2019). Tespit yöntemleri ve bu örneğin tamamı aykırı değer yazısındadır.
”Ölçeğinizin güvenirliği ve geçerliği bu örneklemde yeterli mi?”
Jüri, puanların bu örneklemde tutarlı olup olmadığını ve aracın ölçmek istediği yapıyı ölçtüğüne dair kanıtı sorar.
- Zayıf yanıt: “Ölçeğin geçerlik ve güvenirlik çalışması yapılmıştır (Yazar, yıl).” Güvenirlik ölçeğin değil, belirli bir örneklemdeki puanların özelliğidir; başka bir örneklemin katsayısı sizin puanlarınız için kanıt değildir.
- Güçlü yanıt: “Uyarlama çalışmasının yapı kanıtını aktardım ve güvenirliği kendi örneklemimde hesapladım: α = .81, %95 GA [.76, .85], ω = .82. Alfa için .70 gibi eşikleri kesin kural diye kullanmadım (Lance vd., 2006); katsayıyı ölçümün amacıyla birlikte yorumladım.”
Güvenirlik katsayılarının hesabı güvenirlik analizi, geçerlik kanıtının türleri geçerlik ve güvenirlik yazısındadır.
Raporlama soruları nasıl yanıtlanır?
Raporlama soruları, tezdeki her sayı çıktıyla eşleştirilerek ve analizin nasıl yeniden üretileceği gösterilerek yanıtlanır.
”Tablodaki p = .000 ne anlama geliyor?”
Jüri, çıktının anlaşılarak mı, kopyalanarak mı aktarıldığını sorar.
- Zayıf yanıt: “p değeri sıfır, yani sonuç kesin.” Program değeri üç basamağa yuvarlamıştır; p değeri sıfır olamaz.
- Güçlü yanıt: “Program küçük değeri üç basamağa yuvarlayarak gösteriyor. APA 7’ye göre .001’den küçük değerler p < .001 diye, öteki değerler tam olarak yazılır (American Psychological Association, 2020). Tabloyu buna göre düzelttim.”
Jürinin aynı bakışla yakaladığı öteki raporlama hataları şunlardır:
- metindeki, tablodaki ve özetteki aynı sonucun farklı sayılarla verilmesi;
- test istatistiği ve serbestlik derecesi olmadan yalnız p değerinin yazılması;
- Welch t-testi yapıldığı söylenirken SPSS çıktısının ilk (Student) satırının raporlanması;
- istatistik gösteriminde ondalık virgül ya da 1’i aşamayan değerde baştaki sıfır.
Biçim kuralları APA 7’ye göre istatistik raporlama, sonuçların bölümdeki sırası bulgular bölümü yazısındadır.
”Analizi hangi programla ve hangi sürümle yaptınız?”
Jüri, analizin yeniden üretilebilir olup olmadığını ve programın varsayılanlarını bilip bilmediğinizi sorar.
- Zayıf yanıt: “SPSS’te yaptım” ya da “analizi bir uzman yaptı, ayrıntısını bilmiyorum.”
- Güçlü yanıt: “Analizleri R’nin 4.5.1 sürümüyle yaptım; betik ekte. R’nin
t.test()işlevi iki bağımsız grupta varsayılan olarak Welch t-testini yapar; SPSS’te aynı sonuç ‘Equal variances not assumed’ satırındadır.”
Yöntem bölümüne programın adı ve sürümü, kullanılan paketler ve varsayılandan farklı her ayar yazılır.
Savunmaya istatistik açısından adım adım nasıl hazırlanılır?
Hazırlık, tezdeki her istatistik kararını ve sayısını kendi cümlelerinizle açıklayabileceğiniz noktaya gelmektir ve beş adımda yapılır:
- Hipotez başına bir sayfa çıkarın. Hipotez, test, seçim gerekçesi, sonuç, etki büyüklüğü ve güven aralığı, en önemli sınırlılık. Bu sayfalar savunmadaki yanıtların iskeletidir.
- Her sayıyı çıktıyla eşleştirin. Özetteki, metindeki, tablodaki ve ekteki değerler aynı çıktıdan gelmelidir; tez istatistik analizi kontrol listesi bu denetim için maddeler verir.
- Kararların gerekçesini kaynağıyla hazırlayın. Test seçimi, eksik veri, aykırı değer ve düzeltme kararlarının her biri için bir cümle ve bir kaynak; yöntem bölümündekiyle aynı.
- Zayıf noktalarınızı önce siz listeleyin. Anlamsız sonuçlar, küçük kalan bir grup, ayrışan iki test, yüksek eksiklik oranı: her biri için güven aralığına ve duyarlılık analizine dayanan iki cümlelik bir yanıt hazırlayın.
- Deneme savunması yapın. Danışmanınızdan ya da bir arkadaşınızdan bu yazıdaki soruları sormasını isteyin ve yanıtları sesli verin.
Yanıtını bilmediğiniz bir soruda tahmin yürütmek yerine bunu açıkça söyleyin: “Bunu bu çalışmada sınamadım; şu analizle sınanabilir” cümlesi hem dürüst hem de yöntemsel bir yanıttır. Analizin baştan sona adımları tez istatistik analizi yol haritasında anlatılır.
İpucu
Sunumdaki her bulgu slaytında p değerinin yanına etki büyüklüğünü ve güven aralığını koyun. “Bu fark ne kadar büyük?” sorusu böylece jüri sormadan yanıtlanmış olur.
Analizi bir uzmanla yürüttüyseniz bu desteği kurumunuzun kurallarına göre belirtin ve her kararı savunmada kendiniz açıklayabilecek düzeye gelin. Uzmanla Çalış analiz ve yöntem desteğidir; tezi ya da bölümlerini yazmak, bulguları yorumlamak ve savunmak araştırmacının kendi işidir. Teslime analiz planının ve yöntem gerekçesinin de girdiği destek tez istatistik analizi ve raporlama desteği sayfasında anlatılır.
Savunma öncesi istatistik kontrol listesi
Savunmadan önce aşağıdaki maddeleri tek tek işaretleyin.
- Her hipotez için testi, gerekçesini ve analiz planındaki yerini tek cümleyle söyleyebiliyorum.
- Shapiro-Wilk ve Levene’nin neden testi belirlemediğini ve hangi durumda parametrik olmayan testin birincil olduğunu açıklayabiliyorum.
- Örneklem büyüklüğünün veri toplanmadan önceki gerekçesini ve hedefin altında kalan grupları biliyorum.
- Duyarlılık analizinin sonucunu ve iki test ayrıştıysa nedenini anlatabiliyorum.
- Her ana bulgunun etki büyüklüğünü ve güven aralığının iki ucunu biliyorum.
- Anlamlı olmayan sonuçları “etki yok” diye değil, güven aralığıyla yorumluyorum.
- Yapılan test sayısını ve kullanılan düzeltmeyi biliyorum; keşif analizleri ayrı etiketli.
- Eksik verinin oranını, ele alınış yöntemini ve aykırı değer kararlarının kuralını açıklayabiliyorum.
- Ölçeklerin güvenirliği kendi örneklemimde hesaplandı ve raporlandı.
- Desenin izin vermediği hiçbir yerde nedensel fiil kullanılmadı.
- Tezde
p = .000yok; metin, tablo ve özetteki her sayı çıktıyla aynı. - Programın adını, sürümünü ve varsayılandan farklı her ayarı biliyorum.
Sık sorulan sorular
Jüri tezde olmayan bir analiz isterse ne yapılır?
Savunmada yeni bir analiz yapılmaz; istenen analizin hangi soruyu yanıtlayacağı ve sonucun yorumu nasıl değiştirebileceği anlatılır. Jüri analizin eklenmesini gerekli görürse bunu düzeltme kararıyla isteyebilir.
Savunmada istatistik formülü sorulur mu?
Sorulabilir, ama bu yazıdaki soruların ortak noktası formül değil karardır: testin neyi karşılaştırdığını ve sonucun ne söylediğini kendi cümlelerinizle anlatabilmek, formülü ezbere yazmaktan daha çok şey gösterir.
Analizi bir uzmana yaptırdıysam savunmada ne söylerim?
Alınan destek kurumunuzun tez yazım kılavuzunun istediği biçimde belirtilir. Savunmada sorumluluk sizdedir: her testin neden seçildiğini ve sonucun ne anlama geldiğini kendiniz açıklayabilmelisiniz; bunun için analiz planını ve çıktıları savunmadan önce satır satır okuyun.
Tez savunması kaç kişilik jüriyle ve ne kadar sürede yapılır?
Yönetmeliğe göre yüksek lisansta jüri üç ya da beş, doktorada danışman dahil beş öğretim üyesidir (danışmanın oy hakkı yoksa altı). Jüri üyeleri tez kendilerine teslim edildikten sonra en geç bir ay içinde toplanır; sunumun ve soru-cevabın süresi yönetmelikte yazılı değildir, enstitünüzün yönergesine bakın.
Hipotezlerim desteklenmediyse savunmada bu nasıl anlatılır?
Desteklenen bir hipotezle aynı özenle: sonuç, etki büyüklüğü, güven aralığının hangi etkileri dışlayamadığı ve bunun nedeni. Desteklenmeyen hipotez de analiz planındaki testle raporlanır; anlamlı bir sonuç için başka bir test aranmaz.
- #tez-istatistik-analizi
- #akademik-yazim
- #istatistiksel-test-secimi
- #etki-buyuklugu
- #kontrol-listesi
Bilimsel inceleme
Makine öğrenmesi ve biyoistatistik alanlarında çalışır; sağlık, fen ve sosyal bilimlerde disiplinlerarası araştırmalarda istatistik danışmanlığı yürütür.
Kaynakça
- American Psychological Association. (2020). Publication manual of the American Psychological Association (7th ed.).
- Bakker, M., & Wicherts, J. M. (2014). Outlier removal, sum scores, and the inflation of the Type I error rate in independent samples t tests: The power of alternatives and recommendations. Psychological Methods, 19(3), 409–427.
- Delacre, M., Lakens, D., & Leys, C. (2017). Why psychologists should by default use Welch's t-test instead of Student's t-test. International Review of Social Psychology, 30(1), 92–101.
- Delacre, M., Leys, C., Mora, Y. L., & Lakens, D. (2019). Taking parametric assumptions seriously: Arguments for the use of Welch's F-test instead of the classical F-test in one-way ANOVA. International Review of Social Psychology, 32(1), Article 13.
- Fay, M. P., & Proschan, M. A. (2010). Wilcoxon-Mann-Whitney or t-test? On assumptions for hypothesis tests and multiple interpretations of decision rules. Statistics Surveys, 4, 1–39.
- Games, P. A., & Howell, J. F. (1976). Pairwise multiple comparison procedures with unequal N's and/or variances: A Monte Carlo study. Journal of Educational Statistics, 1(2), 113–125.
- Greenland, S., Senn, S. J., Rothman, K. J., Carlin, J. B., Poole, C., Goodman, S. N., & Altman, D. G. (2016). Statistical tests, P values, confidence intervals, and power: A guide to misinterpretations. European Journal of Epidemiology, 31(4), 337–350.
- Hoenig, J. M., & Heisey, D. M. (2001). The abuse of power: The pervasive fallacy of power calculations for data analysis. The American Statistician, 55(1), 19–24.
- Holm, S. (1979). A simple sequentially rejective multiple test procedure. Scandinavian Journal of Statistics, 6(2), 65–70.
- Lakens, D. (2022). Sample size justification. Collabra: Psychology, 8(1), Article 33267.
- Lakens, D., Scheel, A. M., & Isager, P. M. (2018). Equivalence testing for psychological research: A tutorial. Advances in Methods and Practices in Psychological Science, 1(2), 259–269.
- Lance, C. E., Butts, M. M., & Michels, L. C. (2006). The sources of four commonly reported cutoff criteria: What did they really say? Organizational Research Methods, 9(2), 202–220.
- Leys, C., Delacre, M., Mora, Y. L., Lakens, D., & Ley, C. (2019). How to classify, detect, and manage univariate and multivariate outliers, with emphasis on pre-registration. International Review of Social Psychology, 32(1), Article 5.
- Rasch, D., Kubinger, K. D., & Moder, K. (2011). The two-sample t test: Pre-testing its assumptions does not pay off. Statistical Papers, 52(1), 219–231.
- Rochon, J., Gondan, M., & Kieser, M. (2012). To test or not to test: Preliminary assessment of normality when comparing two independent samples. BMC Medical Research Methodology, 12, Article 81.
- Schafer, J. L., & Graham, J. W. (2002). Missing data: Our view of the state of the art. Psychological Methods, 7(2), 147–177.
- West, S. G., Finch, J. F., & Curran, P. J. (1995). Structural equation models with nonnormal variables: Problems and remedies. In R. H. Hoyle (Ed.), Structural equation modeling: Concepts, issues, and applications (pp. 56–75). Sage.
- Yükseköğretim Kurulu. (2016, 20 Nisan). Lisansüstü eğitim ve öğretim yönetmeliği. Resmî Gazete (Sayı: 29690). 6.3.2026 değişikliği işlenmiş metin; erişim tarihi 22 Kasım 2026.
- Zimmerman, D. W. (2004). A note on preliminary tests of equality of variances. British Journal of Mathematical and Statistical Psychology, 57(1), 173–181.
Analizinizi şimdi yapın
Basira’da kendiniz yapın
Verinizi yükleyin; Basira doğru testi önerir, varsayımları denetler ve sonucu raporlar.
Ücretsiz deneyin Panele gitUzmanla çalışın
Tez ya da makaleniz için doktora düzeyinde uzmanlar analizinizi yapar veya denetler.
Nasıl çalışır?İlgili yazılar
Akademik Yazım
Tez Analizi Örneği: Baştan Sona Çözümlü Bir Veri Seti
Tez analizi örneği: 42 öğrencilik veride eksik veri, güvenirlik, betimsel tablo, Welch t ve Pearson korelasyonu, etki büyüklüğü ve APA 7 cümleleri.
Basira ·
Akademik Yazım
Tez Tartışma Bölümü Nasıl Yazılır? Bulguları Yorumlama
Tez tartışma bölümü nasıl yazılır: bulguyu tekrar etmeden yorumlama, etki büyüklüğü ve güven aralığı, anlamsız sonuç, nedensellik dili ve örnek cümleler.
Basira ·
Akademik Yazım
Tezden Makale Nasıl Yazılır? Bulguları Makaleye Aktarma
Tezden makale nasıl yazılır: tek ana soruyu seçme, tabloları dergi tablosuna indirme, etki büyüklüğü ve güven aralığıyla raporlama, kısa yöntem, yayın etiği.
Basira ·