Araştırmanın Sınırlılıkları Nasıl Yazılır? Örnekler
Basira Editör Ekibi · · 14 dk okuma · Bilimsel inceleme: Doç. Dr. Hasan Yıldırım
Aa Yazı boyutu
Anahtar çıkarımlar
- Sınırlılık, desen, örneklem, ölçme ya da analizden doğan ve bulguların yorumunu ya da genellenmesini kısıtlayan bir zayıflıktır; kapsam soruyu tanımlamak için bilerek çizilen sınırdır, sayıltı ise sınanmadan doğru kabul edilen önermedir.
- Tezde kapsam ve sayıltılar giriş bölümünde, bulguların yorumunu kısıtlayan sınırlılıklar tartışma bölümünde yazılır; giriş bölümündeki liste tartışmaya aynen taşınmaz.
- Güçlü bir sınırlılık cümlesi dört öğe taşır: sınırlılığın adı, bulguyu hangi yönde etkileyebileceği, alınan önlem ve gelecek araştırma önerisi.
- İstatistiksel sınırlılıklar örneklem, desen, ölçme, eksik veri, çoklu karşılaştırma ve varsayımlar kümelerinde toplanır; her biri bir yöntem kararına ve mümkünse bir sayıya dayanarak yazılır.
- Shapiro-Wilk ya da Levene testinin anlamlı çıkması tek başına sınırlılık değildir; sınırlılık, birincil test ile duyarlılık analizinin ayrıştığı yerde başlar. Gözlenen güç hesabı bir sınırlılığı açıklamaz.
İçindekiler
Araştırmanın sınırlılıkları, çalışmanın deseninden, örnekleminden, ölçme araçlarından ya da analizinden doğan ve bulguların yorumunu ya da genellenmesini kısıtlayan zayıflıklardır. Araştırmanın sınırlılıkları nasıl yazılır? Her sınırlılık adıyla söylenir, sonucu hangi yönde etkileyebileceği açıklanır, alınan önlem belirtilir ve bir sonraki araştırmanın onu nasıl giderebileceği önerilir.
Bu rehber sınırlılıkların istatistiksel yanını ele alır: örneklem, desen, ölçme, eksik veri, çoklu karşılaştırma ve varsayımlar. Bu konuların ayrıntısı ayrı yazılardadır: örnekleme türleri örnekleme yöntemleri, güç hesabı örneklem büyüklüğü hesaplama, ölçme kanıtları geçerlik ve güvenirlik yazısında anlatılır. Burada yalnız bunların bir sınırlılık cümlesine nasıl dönüştüğü gösterilir.
Araştırmanın sınırlılıkları nedir ve neden yazılır?
Sınırlılık, desen, örneklem, ölçme ya da analiz kararlarından ya da araştırmacının denetleyemediği koşullardan doğan ve sonuçları yanlı ya da belirsiz kılabilecek bir zayıflıktır; okurun bulgulara ne kadar güvenebileceğini bilmesi için yazılır.
Bir sınırlılık cümlesi çoğu zaman geçerliğin bir türünü tehdit eden bir etkeni adlandırır. Shadish vd. (2002) geçerliği dört türe ayırır ve istatistiksel sınırlılıkların hemen hepsi bunlardan birine düşer:
- İstatistiksel sonuç geçerliği: Sonucun kendisi ne kadar sağlam? Tehditler: düşük güç, çok sayıda test, varsayım ihlalleri.
- İç geçerlik: Gözlenen ilişki ya da fark nedensel olarak yorumlanabilir mi? Tehditler: kesitsel desen, kontrol grubunun yokluğu, karıştırıcı değişkenler.
- Yapı geçerliği: Ölçülen puan kastedilen kavramı yansıtıyor mu? Tehditler: öz bildirim, bütün değişkenlerin tek kaynaktan ölçülmesi.
- Dış geçerlik: Sonuç başka kişilere, yerlere ve zamanlara genellenebilir mi? Tehditler: olasılıksız örnekleme, tek bir kurumda çalışmak.
Her araştırmanın sınırlılığı vardır; sorun sınırlılığın kendisi değil, yazılmamasıdır. Okur önemli bir sınırlılığı kendisi fark ederse yazarın ondan habersiz olduğunu düşünebilir (Puhan vd., 2012). Ioannidis (2007), en çok atıf alan altı araştırma dergisinde ve iki önde gelen açık erişimli dergide 2005’te yayımlanan ilk 50’şer makaleyi (toplam 400) incelemiş, yalnız 67’sinde (%17) çalışmanın kendi sınırlılığını belirten en az bir sözcük bulmuştur.
Nicel araştırmalar için APA’nın raporlama standartları (JARS) tartışma bölümünde olası yanlılık kaynaklarının, iç ve istatistiksel geçerliği tehdit eden etkenlerin, ölçümlerin kesinliğinin, yapılan test sayısının, örneklem büyüklüğünün yeterliğinin ve bulguların genellenebilirliğinin değerlendirilmesini ister (Appelbaum vd., 2018). Aşağıdaki altı sınırlılık kümesi bu listeyi izler.
Kapsam, sınırlılık ve varsayım arasındaki fark nedir?
Kapsam araştırmacının soruyu tanımlamak için bilerek çizdiği sınırdır, sınırlılık bulguların yorumunu kısıtlayan zayıflıktır, varsayım (sayıltı) ise sınanmadan doğru kabul edilen önermedir; üçü tezde farklı yerlerde ve farklı dille yazılır.
Türkiye’deki tezlerde, özellikle eğitim ve sosyal bilimlerde, giriş bölümü çoğu zaman “Sayıltılar” (ya da “Varsayımlar”), “Sınırlılıklar” ve “Tanımlar” alt başlıklarını taşır; başlıkların adı ve yeri enstitünün tez yazım kılavuzuna göre değişir. Giriş bölümündeki “Sınırlılıklar” alt başlığı çoğunlukla kapsamı anlatır: araştırmanın hangi kişiler, yer, zaman ve değişkenlerle sınırlı tutulduğunu. İngilizce yöntem kaynaklarında bu karar “delimitation” adıyla sınırlılıktan (“limitation”) ayrılır.
| Kavram | Ne anlatır? | Örnek cümle | Tezde yeri |
|---|---|---|---|
| Kapsam (sınırlandırma) | Araştırmacının bilerek seçtiği sınırlar: kimler, nerede, ne zaman, hangi değişkenler | ”Araştırma, [il] ilindeki devlet üniversitelerinde [eğitim-öğretim yılı] güz döneminde öğrenim gören lisans öğrencileriyle sınırlıdır.” | Giriş: “Sınırlılıklar” alt başlığı (adı kılavuza göre değişir) |
| Sınırlılık | Desen, örneklem, ölçme ya da analizden doğan ve bulgunun yorumunu kısıtlayan zayıflık | ”Örneklem kolayda örneklemeyle oluşturulduğu için bulgular evrene istatistiksel olarak genellenemez.” | Tartışma: sınırlılıklar alt başlığı ya da paragrafı |
| Varsayım (sayıltı) | Sınanmadan doğru kabul edilen, araştırmanın dayandığı önerme | ”Uzman görüşlerinin ölçeğin kapsamını temsil etmek için yeterli olduğu varsayılmıştır.” | Giriş: “Sayıltılar” ya da “Varsayımlar” |
Kapsam cümlesi bir zayıflığı itiraf etmez; araştırmanın sorusunu tanımlar. Tartışmadaki sınırlılık paragrafı ise bulgular görüldükten sonra yazılır ve sonucun nasıl okunacağını doğrudan etkiler. Bu yüzden giriş bölümündeki listeyi tartışmaya aynen kopyalamak yetmez: “lisans öğrencileriyle sınırlıdır” bir kapsam cümlesidir, bu seçimin bulguları nasıl kısıtladığı ise tartışmanın konusudur.
Sayıltı listesi kısa tutulur. “Katılımcıların ölçeği içtenlikle yanıtladığı varsayılmıştır” cümlesi sık görülür, ama öz bildirime dayalı ölçmenin bir sınırlılık olarak tartışılmasının yerine geçmez.
Dikkat
Sayıltılar alt başlığına “verilerin normal dağıldığı varsayılmıştır” gibi istatistiksel varsayımlar yazılmaz. İstatistiksel varsayımlar kabul edilmez, denetlenir: dağılımın biçimi çarpıklık ve basıklıkla incelenir, Shapiro-Wilk ve Levene sonuçları raporlanır ama testi belirlemez. Bu denetimlerin sonucu yöntem ve bulgular bölümüne aittir.
Sınırlılıklar nereye yazılır?
Tezde kapsam giriş bölümünde, bulguların yorumunu kısıtlayan sınırlılıklar tartışma bölümünde yazılır; makalede kapsam yöntem bölümünde tanımlanır, sınırlılıklar çoğunlukla tartışmanın sonunda yer alır. Öteki bölümler bu iki yere malzeme taşır:
- Giriş bölümü: Kapsam ve sayıltılar. Tez önerisiyle birlikte, veri toplanmadan önce yazılır.
- Yöntem bölümü: Sınırlılığa yol açan kararlar (örnekleme yöntemi, desen, ölçme aracı) gerekçeleriyle anlatılır. Sınırlılık burada tartışılmaz, ama okur onu bu bölümden öngörebilmelidir (tezin yöntem bölümü).
- Bulgular bölümü: Sınırlılık yazılmaz; eksik veri miktarı, dışlanan katılımcılar ve duyarlılık analizi gibi sınırlılığın kanıtı olan sayılar burada raporlanır (bulgular bölümü).
- Tartışma bölümü: Bulgular yorumlandıktan sonra, öneriler bölümünden önce; çoğu tezde “Araştırmanın Sınırlılıkları” alt başlığı ya da tartışmanın son paragrafları.
- Özet: Bulgunun yorumunu belirgin biçimde değiştiren bir sınırlılık varsa tek bir cümleyle.
Makalede ayrı bir “Sınırlılıklar” başlığı gerekip gerekmediğini derginin yazım kuralları belirler.
Sınırlılık paragrafı adım adım nasıl yazılır?
Güçlü bir sınırlılık paragrafı dört adımda yazılır: sınırlılığı adlandırmak, sonuca etkisini açıklamak, alınan önlemi belirtmek ve gelecek araştırmaya bağlamak.
Bu adımlar Ross ve Bibler Zaidi’nin (2019) dört öğesine dayanır: sınırlılığı tanımlamak, etkisini açıklamak, olası alternatif yaklaşımları belirtmek ve etkisini azaltmak için atılan adımları yazmak. Burada alternatif yaklaşım öğesi son adımda gelecek araştırma önerisine dönüşür; yazarlar sınırlılıkların çoğu zaman genel kalıplarla geçiştirildiğini de vurgular.
Adım 1: Sınırlılığı adıyla söyleyin
Sınırlılık, okurun yöntem bölümünde bulabileceği somut bir kararla adlandırılır: “örneklem sınırlıdır” değil, “örneklem tek bir üniversiteden kolayda örneklemeyle seçilmiştir”. Genel bir cümle hangi kararın soruna yol açtığını söylemez; okur sınırlılığın ne kadar önemli olduğunu değerlendiremez.
Adım 2: Sonuca etkisini açıklayın
Sınırlılığın bulguyu hangi yönde etkileyebileceği yazılır: etkiyi büyütür mü, küçültür mü, yoksa yalnız belirsizliği mi artırır? Ioannidis (2007), sınırlılığı kabul etmenin hata ve geçerlik sorunlarını saymaktan öte, bunların yayımlanan bulgu için ne anlama geldiğini yorumlamak olduğunu vurgular.
Örneğin rastgele ölçme hatası iki değişken arasındaki korelasyonu genellikle olduğundan zayıf gösterir. Bütün değişkenler aynı kişiden, aynı formla ve aynı anda toplandığında ise ortak yöntem varyansı ilişkileri olduğundan güçlü (bazı durumlarda zayıf) gösterebilir (Podsakoff vd., 2003).
Adım 3: Aldığınız önlemi ve kanıtını yazın
Sınırlılığı azaltmak için yapılan her şey sonucuyla birlikte yazılır. Sık kullanılan önlemler şunlardır:
- örneklemin bilinen evren özellikleriyle (cinsiyet, sınıf, birim dağılımı) karşılaştırılması;
- eksik verisi olan ve olmayan katılımcıların öteki değişkenlerde karşılaştırılması;
- birincil testin yanında duyarlılık analizinin raporlanması;
- aykırı değer ya da dışlama kararının sonucu değiştirip değiştirmediğinin gösterilmesi;
- ölçümlerin farklı kaynaklardan ya da farklı zamanlarda alınması.
Önlemin sayıları bulgular bölümündeyse oraya atıf yapılır. Önlem alınamadıysa bu da açıkça söylenir; sınırlılık küçültülmez, büyütülmez de.
Adım 4: Sınırlılığı gelecek araştırmaya bağlayın
Paragraf, sınırlılığı giderecek somut bir tasarım önerisiyle biter. Dört adımın tek paragrafta birleşmiş hâli şöyledir:
Tezde nasıl yazılır
Araştırmanın örneklemi tek bir devlet üniversitesinin lisans öğrencilerinden kolayda örneklemeyle oluşturulmuştur. Gönüllü katılan öğrencilerin sınav kaygısı düzeyi katılmayanlardan farklı olabileceği için ortalama kaygı düzeyi evrendekinden düşük ya da yüksek kestirilmiş olabilir. Örneklemin cinsiyet ve sınıf dağılımı üniversitenin kayıt istatistikleriyle karşılaştırılmış ve benzer bulunmuştur (Tablo [N]); bu benzerlik, gönüllülüğün kaygı düzeyindeki etkisini dışlamaz. Bulguların başka üniversitelere genellenebilirliği, birden çok üniversiteden olasılıklı örneklemeyle seçilen öğrencilerle sınanmalıdır.
İstatistiksel sınırlılıklar nelerdir? Örnekler
Bu yazı nicel bir tezdeki istatistiksel sınırlılıkları altı kümede toplar: örneklem, desen, ölçme, eksik veri, çoklu karşılaştırma ve varsayımlar. Aşağıda her kümede sınırlılık cümlesinde nelerin bulunması gerektiği verilir; zayıf ve güçlü cümle örnekleri bölümün sonundaki tablodadır.
Örneklem: büyüklük, güç ve genellenebilirlik
Örneklem sınırlılığı iki ayrı soruya yanıt verir: örneklem aranan etkiyi bulacak kadar büyük müydü ve sonuçlar kime genellenebilir? Birincisi istatistiksel güçle, ikincisi örnekleme yöntemiyle ilgilidir; “örneklem küçüktür” cümlesi ikisinden hiçbirini yanıtlamaz. Olasılıksız örneklemde istatistiksel genelleme yapılamaz; sonuçlar ulaşılan grubu betimler. Örneklem sınırlılığında şunlar yazılır:
- planlanan ve gerçekleşen örneklem büyüklüğü, güç hesabının dayandığı etki büyüklüğüyle;
- örnekleme yöntemi ve erişilebilir evren;
- yanıt oranı ve katılmayanlar hakkında bilinenler;
- sonuçların kime genellenebileceği.
Örneklem planlanandan küçük kaldıysa, kendi verinizin etkisiyle “gözlenen güç” hesaplamak yerine gerçekleşen örneklemin hangi büyüklükteki etkiyi yakalayabildiği yazılır. Gözlenen güç p değerinin başka bir ifadesidir ve yeni bilgi vermez (Hoenig ve Heisey, 2001); ayrıntı istatistiksel güç ve hata türleri yazısındadır.
Desen: kesitsel veri ve kontrol grubu
Desen sınırlılığı, bulgulardan hangi tür çıkarımın yapılamayacağını söyler. Kesitsel desende değişkenler aynı anda ölçüldüğü için ilişkinin yönü ve nedensel bir bağ belirlenemez. Ön test–son test deseninde kontrol grubu yoksa değişim, uygulamanın yanı sıra olgunlaşma, test etkisi ya da ortalamaya doğru gerilemeyle de açıklanabilir (Shadish vd., 2002). Rastgele atama yapılmadıysa gruplar karıştırıcı değişkenlerde farklı olabilir.
Desen sınırlılığı tartışmanın diliyle tutarlı olmalıdır. Sınırlılık paragrafında “kesitsel desen nedensel çıkarıma izin vermez” yazıp sonuç paragrafında “sosyal destek tükenmişliği azaltmaktadır” demek, sınırlılığı kâğıt üzerinde bırakır. Ayrıntı korelasyon ve nedensellik ve yarı deneysel desen yazılarındadır.
Ölçme: öz bildirim, güvenirlik ve geçerlik kanıtı
Ölçme sınırlılığı, puanların kastedilen kavramı ne kadar iyi yansıttığıyla ilgilidir. Öz bildirime dayalı ölçeklerde sosyal beğenirlik ve hatırlama yanlılığı puanları etkileyebilir; değişkenler tek kaynaktan ve aynı anda toplandığında ilişkiler kısmen ortak yöntem varyansından kaynaklanabilir (Podsakoff vd., 2003).
Güvenirlik ölçeğin değil, belirli bir örneklemdeki puanların özelliğidir; sınırlılık cümlesi uyarlama çalışmasının katsayısına değil, kendi örnekleminizdeki katsayıya dayanır. Kanıt türleri geçerlik ve güvenirlik, katsayıların hesabı güvenirlik analizi yazısındadır. Ölçme sınırlılığında şunlar yazılır:
- ölçümün kaynağı (öz bildirim, gözlem, kurum kaydı);
- kendi örnekleminizdeki güvenirlik katsayısı, güven aralığıyla;
- toplanamayan geçerlik kanıtı (ör. ölçek uyarlanmış ama bu örneklemde faktör yapısı sınanmamış);
- değişkenlerin tek kaynaktan ve tek zamanda ölçülüp ölçülmediği.
Eksik veri ve kayıp
Eksik veri sınırlılığı, analize giren örneklemin planlanan örneklemden nasıl ve neden farklılaştığını anlatır. Liste bazında silme genel olarak yalnız veri tamamen rastlantısal eksikse (MCAR) yansızdır; çoklu atama ve tam bilgi en çok olabilirlik gibi yöntemler ise verinin rastlantısal eksik (MAR) olduğu varsayımına dayanır (Schafer ve Graham, 2002). MAR ile rastlantısal olmayan eksiklik (MNAR) gözlenen veriyle birbirinden ayrılamaz; eksikliğin ölçülmeyen değerin kendisine bağlı olabileceği düşünülüyorsa bu bir sınırlılık olarak yazılır.
Ön test–son test ve boylamsal çalışmalarda son ölçüme katılmayanların (kayıp) ön test puanları kalanlarınkiyle karşılaştırılır. Türler ve yöntemler eksik veri yazısındadır. Eksik veri sınırlılığında şunlar yazılır:
- her değişkendeki eksik değer sayısı ve yüzdesi, analize giren örneklem;
- eksikliğin örüntüsü ve eksik olan ile olmayanların karşılaştırması;
- kullanılan yöntem ve dayandığı varsayım.
Çoklu karşılaştırma ve keşif amaçlı analiz
Çok sayıda test yapıldığında en az birinde birinci tür hata yapma olasılığı α’nın üstüne çıkar. Bu yüzden sınırlılık paragrafında kaç testin yapıldığı, hangilerinin önceden planlandığı ve düzeltme uygulanıp uygulanmadığı yazılır; ikili karşılaştırmalardaki düzeltme yöntemleri post-hoc testleri yazısındadır. Veri görüldükten sonra seçilen analizler yanlış pozitif olasılığını artırır (Simmons vd., 2011); bu yüzden keşif amaçlı diye adlandırılır, bulgularda ayrı başlıkta verilir ve tartışmada doğrulanmış sonuç gibi yorumlanmaz (Appelbaum vd., 2018).
Varsayım ihlalleri ve duyarlılık analizi
Shapiro-Wilk ya da Levene testinin anlamlı çıkması tek başına bir sınırlılık değildir. Varsayılan test parametriktir (iki grupta Welch t-testi, k grupta Welch ANOVA ve Games-Howell); parametrik olmayan test yalnız bağımlı değişken sıralıysa ya da bir grup belirgin biçimde normal dışıysa (yanlılığı düzeltilmiş |çarpıklık| > 2 ya da |fazla basıklık| > 7; West vd., 1995) birincil olur. Öteki test her durumda duyarlılık analizi olarak raporlanır (parametrik ve parametrik olmayan testler).
Sınırlılık, sonucun analiz seçimine duyarlı olduğu yerde başlar: birincil test ile duyarlılık analizi ayrışırsa bu yazılır ve ayrışmanın nedeni açıklanır. Gözlemlerin bağımsızlığı da bir varsayımdır. Aynı sınıftaki öğrenciler ya da aynı hastanedeki hastalar gibi kümelenmiş veri bağımsızmış gibi çözümlenirse standart hatalar olduğundan küçük kestirilir; bu durum düzeltilemediyse sınırlılık olarak yazılır.
Zayıf ve güçlü sınırlılık cümleleri
Aşağıdaki tablo altı kümenin her biri için zayıf ve güçlü yazılmış cümleler verir. Sayı içeren cümlelerin sayıları blogdaki öteki yazıların doğrulanmış öğretici örneklerinden alınmış, bağlamları örnek amacıyla genişletilmiştir; köşeli parantezli yerler kendi çalışmanızın bilgileriyle doldurulur.
| Sınırlılık | Zayıf cümle | Güçlü cümle |
|---|---|---|
| Örneklem büyüklüğü ve güç | ”Örneklem küçük olduğu için sonuçlar dikkatle yorumlanmalıdır." | "Örneklem, d = 0.5 büyüklüğündeki bir farkı çift yönlü testte α = .05 ve .80 güçle bulmak için grup başına 64 öğrenci olarak planlanmış, analizler grup başına [gerçekleşen n] öğrenciyle yapılmıştır; daha küçük farklar için çalışmanın gücü düşüktür. Bu nedenle anlamlı çıkmayan karşılaştırmalar farkın olmadığı biçiminde yorumlanmamalıdır.” |
| Olasılıksız örnekleme | ”Araştırma tek bir üniversitede yapıldığı için genellenemez." | "Örneklem tek bir üniversiteden kolayda örneklemeyle oluşturulmuştur; bulgular ulaşılan öğrencileri betimler ve evrene istatistiksel olarak genellenemez. Gönüllü katılanlar katılmayanlardan farklıysa ortalamalar yanlı kestirilmiş olabilir.” |
| Kesitsel desen | ”Araştırma kesitseldir." | "Veriler tek bir ölçüm zamanında toplandığı için sosyal destek ile tükenmişlik arasındaki ilişkinin yönü belirlenemez; bulgu, desteğin tükenmişliği azalttığı biçiminde yorumlanamaz.” |
| Kontrol grubu yokluğu | ”Kontrol grubu kullanılmamıştır." | "Desende kontrol grubu olmadığı için ön test ile son test arasındaki artış, programın yanı sıra olgunlaşma ve test etkisiyle de açıklanabilir; artışın ne kadarının programdan kaynaklandığı bilinmemektedir.” |
| Öz bildirim ve güvenirlik | ”Katılımcıların ölçeği içtenlikle yanıtladığı varsayılmıştır." | "Sınav kaygısı öz bildirim ölçeğiyle ölçülmüştür; ölçeğin bu örneklemdeki iç tutarlılık katsayısı α = .81, %95 GA [.76, .85] olarak hesaplanmıştır. Bütün değişkenler aynı formla ve aynı anda toplandığı için ilişkiler ortak yöntem varyansı nedeniyle olduğundan güçlü görünebilir.” |
| Eksik veri | ”Bazı katılımcılar soruları yanıtlamamıştır." | "Haftalık çalışma süresi 5 öğrencide (%16,7), sınav puanı 4 öğrencide (%13,3) eksiktir; analizler iki değişkeni de tam olan 21 öğrenciyle (%70) liste bazında silmeyle yapılmıştır ve bu yöntem eksikliğin tamamen rastlantısal (MCAR) olduğunu varsayar. Sınava girmeyen öğrencilerin puanları düşük olsaydı sınav ortalaması olduğundan yüksek kestirilmiş olabilirdi.” |
| Çoklu karşılaştırma | ”Çok sayıda analiz yapılmıştır." | "Planlanan iki hipotezin yanında alt boyutlar ve demografik değişkenler için [sayı] keşif amaçlı karşılaştırma yapılmış, bunlara düzeltme uygulanmamıştır; bu karşılaştırmalardaki anlamlı sonuçlar bağımsız bir örneklemde doğrulanmadan bulgu olarak kabul edilmemelidir.” |
| Varsayım ve duyarlılık analizi | ”Normallik varsayımı sağlanmadığı için sonuçlar dikkatle yorumlanmalıdır." | "Birincil analiz olan Welch t-testi iki sınav biçimi arasında anlamlı bir fark göstermemiştir, t(29.98) = −1.45, p = .158; duyarlılık analizi olan Mann-Whitney U testi ise tek sayfa grubunun sınavı daha kısa sürede bitirme eğilimini anlamlı bulmuştur, U = 117.5, p = .026. Ayrışma, tek sayfa grubundaki birkaç uzun sürenin ortalamayı yukarı çekmesinden kaynaklanmaktadır; çarpıklık eşiğin altında kaldığı için (G1 = 1.36) birincil sonuç Welch’tir ve iki biçim arasındaki farka ilişkin sonuç kesin değildir.” |
Güçlü cümleler bir karara dayanır, bulgunun hangi yönde etkilenebileceğini söyler ve yorumun nerede durduğunu belirtir; zayıf cümleler yalnız bir zayıflığın varlığını bildirir.
Sınırlılık gelecek araştırma önerisine nasıl bağlanır?
Her sınırlılık, onu giderecek somut bir tasarım önerisiyle eşleştirilir; “daha büyük örneklemle çalışılması önerilir” gibi genel bir cümle hangi sorunun nasıl çözüleceğini söylemez.
En kullanışlı öneri, bu çalışmanın yanıtlayamadığı soruyu ve onu yanıtlayacak deseni adıyla söyleyendir. Sınırlılıkları açıkça tartışan çalışmalar sonraki araştırmaların gündemini de biçimlendirir (Puhan vd., 2012). Sınırlılık ile öneri arasındaki tipik eşleşmeler şunlardır:
- Olasılıksız örneklem: birden çok kurumdan olasılıklı örneklemeyle seçilmiş bir örneklemde yineleme.
- Yetersiz güç: sonraki çalışmanın örneklemini bu çalışmanın tek kestirimine değil, alan için anlamlı sayılan en küçük etkiye göre planlamak (güç analizi).
- Kesitsel desen: değişkenlerin birden çok ölçüm zamanında ölçüldüğü boylamsal bir desen; mümkünse rastgele atamalı bir deney.
- Kontrol grubu yokluğu: rastgele atanmış ya da ön testte denk bir kontrol grubu.
- Öz bildirim ve tek kaynak: gözlem, kurum kaydı ya da başka bir kaynaktan ölçüm; yordayıcı ve sonuç değişkeninin farklı zamanlarda ölçülmesi (Podsakoff vd., 2003).
- Eksik veri ve kayıp: katılımcıyı izleme planı, eksikliği açıklayabilecek yardımcı değişkenlerin toplanması.
- Keşif amaçlı bulgu: analiz planı önceden kaydedilmiş bir doğrulama çalışması.
- Testlerin ayrışması: daha büyük bir örneklem ve birincil testin analiz planında önceden belirtilmesi.
Tezde nasıl yazılır
Bu araştırmada sosyal destek ile tükenmişlik arasındaki ilişki tek bir ölçüm zamanında incelendiği için ilişkinin yönü belirlenememiştir. Sonraki çalışmalarda iki değişkenin aynı katılımcılarda birden çok ölçüm zamanında ölçüldüğü boylamsal bir desen kullanılması önerilir; ölçümler arasındaki aralık, tükenmişliğin değişmesi için gereken süre dikkate alınarak belirlenmelidir.
Sınırlılık yazarken sık yapılan hatalar nelerdir?
En sık hatalar sınırlılığı genel bir özürle geçiştirmek, ilgisiz sınırlılıkları sıralamak ve sınırlılıkla çelişen bir sonuç yazmaktır.
- Genel kalıplar. “Zaman ve kaynak kısıtlılığı nedeniyle…” cümlesi bir sınırlılık değil, gerekçedir. “Tek kurumda yapılmıştır” ya da “örneklem küçüktür” gibi kalıplar da hangi kararın bulguyu nasıl etkilediğini söylemez (Ross ve Bibler Zaidi, 2019).
- Uzun ve ilgisiz liste. Her olası zayıflığı saymak önemli olanı gizler. Bulgunun yorumunu değiştirebilecek sınırlılıklar seçilir ve önem sırasıyla yazılır.
- Sınırlılıkla çelişen sonuç. Desenin nedensel çıkarıma izin vermediğini yazıp sonuç ve önerilerde “etkiler”, “artırır” demek.
- Varsayım testini genellemeyle karıştırmak. “Veriler normal dağılmadığı için sonuçlar genellenemez” cümlesi iki ayrı konuyu birleştirir; dağılımın biçimi testin uygunluğunu, örnekleme yöntemi genellenebilirliği ilgilendirir.
- Sınırlılığı küçültmek ya da büyütmek. Sınırlılık önemsizmiş gibi geçiştirilmez, bulguların hiçbir değeri yokmuş gibi de büyütülmez; amaç okurun bulguyu doğru ağırlıkla okumasıdır (Ross ve Bibler Zaidi, 2019).
Analizin bütün adımları tez istatistik analizi yol haritasında anlatılır.
Sınırlılıklar kontrol listesi
Sınırlılıklar bölümünü teslim etmeden önce aşağıdaki maddeleri denetleyin.
- Giriş bölümündeki kapsam ile tartışmadaki sınırlılıklar ayrıldı.
- Sayıltılar arasında istatistiksel varsayım yok.
- Her sınırlılık somut bir yöntem kararıyla adlandırıldı.
- Her sınırlılığın bulguyu hangi yönde etkileyebileceği yazıldı.
- Alınan önlemler ve kanıtları belirtildi; sayılar bulgular bölümündekilerle aynı.
- Örneklem büyüklüğü güç hesabıyla, genellenebilirlik örnekleme yöntemiyle tartışıldı.
- Desenin izin vermediği çıkarım, sonuç ve öneriler dahil hiçbir yerde yapılmadı.
- Eksik verinin miktarı, ele alınış yöntemi ve dayandığı varsayım yazıldı.
- Planlanmamış analizler keşif amaçlı olarak adlandırıldı; test sayısı ve düzeltme belirtildi.
- Birincil test ile duyarlılık analizi ayrıştıysa ayrışma açıklandı.
- Her sınırlılık bir gelecek araştırma önerisine bağlandı.
Sık sorulan sorular
Araştırmanın sınırlılıkları nereye yazılır?
Tezde kapsam ve sayıltılar giriş bölümünde, bulguların yorumunu kısıtlayan sınırlılıklar tartışma bölümünde, önerilerden önce yazılır. Makalede sınırlılıklar tartışmanın sonundadır; dergi ayrı bir başlık istiyorsa o başlık altında verilir.
Araştırmanın kapsamı ve sınırlılıkları nasıl yazılır?
Kapsam, araştırmanın hangi kişiler, yer, zaman ve değişkenlerle sınırlandırıldığını tek tek söyler: “Araştırma, … ile sınırlıdır.” Sınırlılıklar ise bu seçimlerin ve denetlenemeyen etkenlerin bulguları nasıl etkileyebileceğini anlatır. Enstitünüzün kılavuzu iki konuyu tek alt başlıkta istiyorsa önce kapsam, sonra sınırlılıklar yazılır.
Kaç sınırlılık yazılmalı?
Sabit bir sayı yoktur. Bulgunun yorumunu değiştirebilecek her sınırlılık yazılır; önemsiz ya da her araştırmada geçerli olan genel maddeler yazılmaz. Nicel tezlerin çoğunda bu, örneklem, desen, ölçme ve analizden birkaç maddeye karşılık gelir.
Sınırlılık yazmak tezi zayıflatır mı?
Hayır. Jüri ve hakem önemli sınırlılıkları zaten görür; yazılmamışsa yazarın onlardan habersiz olduğunu düşünebilir (Puhan vd., 2012). İyi yazılmış bir sınırlılık, bulguların hangi koşullarda geçerli olduğunu gösterir.
Normallik varsayımı sağlanmadıysa bunu sınırlılık olarak yazmalı mıyım?
Shapiro-Wilk testinin anlamlı çıkması tek başına sınırlılık değildir; test seçimini de belirlemez. Bir grup belirgin biçimde normal dışıysa parametrik olmayan test birincil olur ve öteki test duyarlılık analizi olarak raporlanır. Sınırlılık olarak yazılan, iki testin ayrıştığı ve sonucun analiz seçimine duyarlı olduğu durumdur.
Örneklemim küçük kaldı; post hoc güç analizi raporlamalı mıyım?
Kendi verinizin etkisiyle hesaplanan gözlenen güç yeni bilgi vermez (Hoenig ve Heisey, 2001). Bunun yerine etki büyüklüğünü güven aralığıyla raporlayın ve gerçekleşen örneklemin, seçtiğiniz α ve güçle hangi büyüklükteki etkiyi yakalayabildiğini yazın.
- #akademik-yazim
- #tez-istatistik-analizi
- #arastirma-deseni
- #orneklem-buyuklugu
- #gecerlik
Bilimsel inceleme
Makine öğrenmesi ve biyoistatistik alanlarında çalışır; sağlık, fen ve sosyal bilimlerde disiplinlerarası araştırmalarda istatistik danışmanlığı yürütür.
Kaynakça
- Appelbaum, M., Cooper, H., Kline, R. B., Mayo-Wilson, E., Nezu, A. M., & Rao, S. M. (2018). Journal article reporting standards for quantitative research in psychology: The APA Publications and Communications Board task force report. American Psychologist, 73(1), 3–25.
- Hoenig, J. M., & Heisey, D. M. (2001). The abuse of power: The pervasive fallacy of power calculations for data analysis. The American Statistician, 55(1), 19–24.
- Ioannidis, J. P. A. (2007). Limitations are not properly acknowledged in the scientific literature. Journal of Clinical Epidemiology, 60(4), 324–329.
- Podsakoff, P. M., MacKenzie, S. B., Lee, J.-Y., & Podsakoff, N. P. (2003). Common method biases in behavioral research: A critical review of the literature and recommended remedies. Journal of Applied Psychology, 88(5), 879–903.
- Puhan, M. A., Akl, E. A., Bryant, D., Xie, F., Apolone, G., & ter Riet, G. (2012). Discussing study limitations in reports of biomedical studies: The need for more transparency. Health and Quality of Life Outcomes, 10, Article 23.
- Ross, P. T., & Bibler Zaidi, N. L. (2019). Limited by our limitations. Perspectives on Medical Education, 8(4), 261–264.
- Schafer, J. L., & Graham, J. W. (2002). Missing data: Our view of the state of the art. Psychological Methods, 7(2), 147–177.
- Shadish, W. R., Cook, T. D., & Campbell, D. T. (2002). Experimental and quasi-experimental designs for generalized causal inference. Houghton Mifflin.
- Simmons, J. P., Nelson, L. D., & Simonsohn, U. (2011). False-positive psychology: Undisclosed flexibility in data collection and analysis allows presenting anything as significant. Psychological Science, 22(11), 1359–1366.
- West, S. G., Finch, J. F., & Curran, P. J. (1995). Structural equation models with nonnormal variables: Problems and remedies. In R. H. Hoyle (Ed.), Structural equation modeling: Concepts, issues, and applications (pp. 56–75). Sage.
Analizinizi şimdi yapın
Basira’da kendiniz yapın
Verinizi yükleyin; Basira doğru testi önerir, varsayımları denetler ve sonucu raporlar.
Ücretsiz deneyin Panele gitUzmanla çalışın
Tez ya da makaleniz için doktora düzeyinde uzmanlar analizinizi yapar veya denetler.
Nasıl çalışır?İlgili yazılar
Akademik Yazım
Tez Önerisi Nasıl Yazılır? Yöntem ve Analiz Planı
Tez önerisi nasıl yazılır? Araştırma sorusundan analiz planına: desen, örneklem ve güç analizi, ölçme araçları, birincil test, duyarlılık ve sık hatalar.
Basira ·
Akademik Yazım
Tıpta Uzmanlık Tezi İstatistik: Desen, Örneklem ve Analiz
Tıpta uzmanlık tezi istatistik rehberi: desenin izin verdiği çıkarım, örneklem gerekçesi, ki-kare, sağkalım ve ROC analizi, STROBE ve sık hatalar.
Basira ·
Akademik Yazım
Tez Yöntem Bölümü Nasıl Yazılır? Alt Başlıklar ve Örnekler
Tez yöntem bölümü nasıl yazılır: araştırma modeli, evren ve örneklem, veri toplama araçları, süreç ve analiz planı için örnek metinler ve kontrol listesi.
Basira ·