Bağımlı ve Bağımsız Değişken: Farkı ve Örnekleri

Bağımlı ve bağımsız değişken, bir araştırmada değişkenlerin üstlendiği rollerdir. Bağımlı değişken, neden değiştiği araştırılan sonuçtur (ör. sınav puanı); bağımsız değişken, bu sonucu açıkladığı ya da etkilediği düşünülen etkendir (ör. ders çalışma süresi). Ayrım değişkenin kendisine değil, araştırma sorusundaki rolüne bağlıdır.

Bağımlı ve bağımsız değişken nedir?

Değişkenler nicel ya da nitel, kesikli ya da sürekli olarak ve ölçek düzeyine göre (sınıflama, sıralama, eşit aralık, oran; Stevens, 1946) de sınıflanır; bu sınıflamalar değişkenin ölçümüyle ilgilidir. Bağımlı-bağımsız ayrımı ise modeldeki rolle ilgilidir: bir değişken hangi soruyu sorduğunuza göre bağımlı ya da bağımsız olur. “Uyku süresi sınav başarısını etkiler mi?” sorusunda uyku süresi bağımsız, aynı uyku süresi “Ekran süresi uykuyu kısaltır mı?” sorusunda bağımlıdır.

Bir çalışmada birden çok bağımsız değişken olabilir; çoğu çalışma tek bir bağımlı değişken üzerinde birkaç bağımsız değişkenin etkisini inceler.

Bağımlı değişken

Bağımlı değişken araştırmanın asıl konusu olan, neden değişkenlik gösterdiği araştırılan değişkendir. Araştırmacı onun değerini belirlemez, yalnızca ölçer. Yanıt değişkeni, sonuç değişkeni ya da açıklanan (yordanan) değişken olarak da adlandırılır.

Bağımsız değişken

Bağımsız değişken, bağımlı değişken üzerinde doğrudan ya da dolaylı etkisi olduğu düşünülen değişkendir. Deneysel çalışmalarda düzeyi araştırmacı tarafından belirlenir (ör. hangi katılımcının hangi öğretim yöntemini alacağı); gözlemsel çalışmalarda ise yaş ya da cinsiyet gibi yalnızca ölçülür. Açıklayıcı değişken, yordayıcı ya da faktör olarak da adlandırılır.

Bağımsız değişkenin bağımlı değişkeni etkilediği varsayımı tek başına neden-sonuç ilişkisini kanıtlamaz (Holland, 1986). Gözlemsel bir çalışmada iki değişken arasındaki ilişkiyi üçüncü bir değişken de üretebilir; bu tür etkenler kontrol edilebilen ve edilemeyen değişkenler yazısında anlatılır. Nedensellik en güçlü biçimde, bağımsız değişkenin rastgele atamayla belirlendiği deneysel desenlerle desteklenir; gözlemsel bir çalışmada nedensel soru ise açıkça sorulmalı ve buna uygun yöntemlerle incelenmelidir (Hernán, 2018).

Örnek: araştırma sorusundan teste

Hangi istatistiksel testin kullanılacağı, bağımlı ve bağımsız değişkenin türüne göre belirlenir:

Araştırma sorusu	Bağımlı değişken	Bağımsız değişken	Uygun yöntem
Yeni öğretim yöntemi sınav puanını artırır mı?	Sınav puanı (sürekli)	Yöntem: yeni / eski (2 grup)	Bağımsız örneklem t-testi
Üç diyet kilo kaybında farklı mı?	Kilo kaybı (sürekli)	Diyet türü (3 grup)	Tek yönlü varyans analizi
Sigara içme ile cinsiyet ilişkili mi?	Sigara içme: evet / hayır	Cinsiyet	Ki-kare bağımsızlık testi
Haftalık çalışma süresi sınav puanını yordar mı?	Sınav puanı (sürekli)	Çalışma süresi (sürekli)	Basit doğrusal regresyon
Kolesterolü kilo, yaş ve egzersiz birlikte nasıl açıklar?	Kolesterol (sürekli)	Kilo, yaş, egzersiz	Çoklu doğrusal regresyon

Bu seçim, bağımlı değişkenin dağılımı ve gözlemlerin bağımsız olup olmadığı gibi başka koşullara da bağlıdır. Tüm durumlar için bir karar akışı doğru istatistiksel test seçimi rehberindedir.

Sık sorulan sorular

Bir değişken hem bağımlı hem bağımsız olabilir mi?

Tek denklemli bir modelde (t-testi, regresyon gibi) hayır; farklı analizlerde evet, çünkü rol araştırma sorusuna göre belirlenir. Aracı değişken ya da yol analizi gibi birden çok denklemli modellerde ise aynı değişken bir denklemde sonuç, ötekinde açıklayıcıdır.

Bağımsız değişken her zaman nedeni mi gösterir?

Hayır. Bağımsız değişken, modelde açıklayıcı rolündeki değişkendir. Neden-sonuç yorumu için araştırma deseninin (rastgele atama, kontrol grubu) buna izin vermesi gerekir.

Bağımsız değişken sürekli olabilir mi?

Evet. Çalışma süresi ya da yaş gibi sürekli bağımsız değişkenler regresyon ve korelasyonla incelenir; grup gibi kategorik bağımsız değişkenler ise t-testi ve varyans analizi gibi grup karşılaştırmalarıyla.

Kontrol değişkeni nedir?

Asıl ilgilenilen bağımsız değişken olmamakla birlikte bağımlı değişkeni etkileyebilecek ve bu yüzden sabit tutulan ya da analize eklenen değişkendir. Örneğin bir öğretim yöntemi çalışmasında öğrencilerin önceki başarı puanı.