Nicel ve Nitel Değişken: Farkı, Türleri ve Örnekleri

Nicel ve nitel değişken, değişkenlerin ölçtükleri şeyin türüne göre yapılan ilk ayrımdır. Nicel (sayısal) değişken bir büyüklüğü ya da sayımı ölçer: boy, yaş, sınav puanı, kaza sayısı. Nitel (kategorik) değişken ise bir birimin hangi kategoriye ait olduğunu belirtir: cinsiyet, kan grubu, meslek, eğitim düzeyi.

Değişkenler nasıl sınıflandırılır?

Değişken, birimden birime farklı değer alabilen özelliktir. Değişkenler birkaç farklı ölçüte göre sınıflanır ve bu sınıflamalar birbirinin yerine geçmez:

Ölçüt	Sınıflar
Ölçülen şeyin türü	Nitel (kategorik) ya da nicel (sayısal)
Nicel değerlerin yapısı	Kesikli ya da sürekli
Ölçek düzeyi	Sınıflayıcı, sıralı, aralıklı, oranlı (Stevens, 1946)
Araştırmadaki rolü	Bağımlı ya da bağımsız

Nitel değişkenler sınıflayıcı ya da sıralı ölçekte, nicel değişkenler aralıklı ya da oranlı ölçekte ölçülür.

Nicel değişken nedir?

Nicel değişken, değerleri bir büyüklüğü ya da sayımı gösteren değişkendir. Değerler gerçek sayılardır: iki sınav puanı arasındaki fark anlamlıdır, ortalama almak anlamlıdır; oranlı ölçekte (ağırlık gibi) 70 kilogram 35 kilogramın iki katıdır.

Nicel değişkenlerin özellikleri

• Değerler arasında toplama, çıkarma ve ortalama alma anlamlıdır.
• Kesikli nicel değişkenler sayımla elde edilir ve yalnızca belirli değerleri alır (çocuk sayısı: 0, 1, 2…). Sürekli nicel değişkenler ölçümle elde edilir ve bir aralıktaki her değeri alabilir (boy, süre, ağırlık).
• Özetlemek için ortalama, ortanca, standart sapma kullanılır; grafikleri histogram ve kutu grafiğidir.

Nicel değişken örnekleri

• Bir üniversite öğrencisinin günde dizi izlediği süre (dakika) — sürekli
• Bir öğrencinin 100 üzerinden aldığı sınav puanı
• Bir kavşakta bir ayda yaşanan kaza sayısı — kesikli
• Bir hastaya günde verilen ilaç miktarı (mg) — sürekli
• Bir ineğin günlük süt verimi (litre) — sürekli
• Bir hanede yaşayan kişi sayısı — kesikli

Nitel değişken nedir?

Nitel değişken, bir birimin hangi kategoriye ait olduğunu belirten değişkendir. Her birim olası kategorilerden birine (ve yalnızca birine) aittir. Kategoriler sayıyla kodlanabilir (1 = kadın, 2 = erkek) ama bu sayılar yalnızca etikettir: “ortalama cinsiyet 1,4” gibi bir hesap anlamsızdır.

Nitel değişkenlerin türleri

• Sınıflayıcı (isimsel, nominal): Kategoriler arasında sıra yoktur (kan grubu, meslek, doğum yeri). İki kategorili olanlara ikili (dikotom) değişken denir (evet / hayır, sigara içiyor / içmiyor).
• Sıralı (ordinal): Kategoriler doğal bir sıra taşır ama aralarındaki uzaklık eşit sayılamaz (eğitim düzeyi: ilkokul < lise < üniversite; ağrı: hafif < orta < şiddetli).

Nitel değişkenler frekans ve yüzdeyle özetlenir (frekans dağılımı); grafikleri çubuk ve pasta grafiğidir. Sıralı değişkenlerde ortanca da kullanılabilir.

Nitel değişken örnekleri

• Kan grubu (A, B, AB, 0) — sınıflayıcı
• Medeni durum (bekâr, evli, boşanmış, eşini kaybetmiş) — sınıflayıcı
• Meslek (öğretmen, avukat, hekim…) — sınıflayıcı
• Bir otomobilin markası — sınıflayıcı
• Eğitim düzeyi (ilkokul, ortaokul, lise, üniversite) — sıralı
• Bir ürünü beğenme düzeyi (hiç, az, orta, çok) — sıralı

Örnek: aynı ankette nicel ve nitel değişkenler

Bir sağlık anketinde toplanan değişkenler ve uygun özetleri:

Değişken	Tür	Uygun özet
Yaş (yıl)	Nicel, sürekli	Ortalama ve standart sapma
Haftalık egzersiz günü (0–7)	Nicel, kesikli	Ortalama ya da ortanca, frekans dağılımı
Cinsiyet	Nitel, sınıflayıcı (ikili)	Frekans ve yüzde
Sigara kullanımı (hiç, bırakmış, içiyor)	Nitel, sınıflayıcı	Frekans ve yüzde
Genel sağlık algısı (kötü, orta, iyi, çok iyi)	Nitel, sıralı	Frekans, yüzde ve ortanca

Değişken türü testi de belirler. Örneğin yaşın sigara kullanım gruplarında farklı olup olmadığı tek yönlü varyans analizi ya da Kruskal-Wallis testiyle, sigara kullanımı ile cinsiyetin ilişkili olup olmadığı ki-kare bağımsızlık testiyle sınanır. Bütün durumlar için bir karar akışı doğru istatistiksel test seçimi rehberindedir.

Likert maddeleri nicel mi, nitel mi?

“Kesinlikle katılmıyorum”dan “Kesinlikle katılıyorum”a uzanan tek bir Likert maddesi sıralı bir değişkendir. Bu yüzden bazı yazarlar tek maddelerin ortalamasının alınmamasını ve parametrik olmayan testlerle incelenmesini önerir (Jamieson, 2004). Öte yandan çok sayıda maddenin toplamı ya da ortalaması olan ölçek puanları, uygulamada nicel değişken gibi işlenir ve parametrik testlerin bu tür verilerde de güvenilir sonuç verdiği gösterilmiştir (Norman, 2010). Hangi yolun izlendiği raporda belirtilmelidir.

Basira’da değişken türü

Basira bir veri setini yüklerken her sütunun türünü değerlerine bakarak tahmin eder. Tahmin her zaman doğru olmayabilir; özellikle sayıyla kodlanmış kategoriler (1 = kadın, 2 = erkek) sayısal sanılabilir. Değişken listesinde türü kendiniz Sayısal, İsimsel, Sıralı, Metin, Tarih ya da Mantıksal olarak değiştirebilirsiniz; analizlerde hangi değişkenin hangi kutuya seçilebileceği bu türe göre belirlenir.

Sık sorulan sorular

Nicel ve nitel değişken arasındaki fark nedir?

Nicel değişken bir büyüklüğü ya da sayımı ölçer ve değerleri üzerinde aritmetik işlem anlamlıdır. Nitel değişken bir kategori belirtir; sayıyla kodlansa bile bu sayılar etikettir.

Posta kodu ya da öğrenci numarası nicel midir?

Hayır. Bunlar sayıyla yazılır ama bir büyüklük ölçmez; ortalamaları anlamsızdır. Sınıflayıcı (ya da kimlik) değişkenlerdir.

Yaş nitel bir değişkene dönüştürülebilir mi?

Evet. Yaş “18–29, 30–44, 45 ve üzeri” gibi gruplara ayrılırsa sıralı nitel bir değişken olur. Ama gruplama bilgi kaybettirir ve testin gücünü düşürür; gerekmedikçe yaş sürekli olarak analiz edilir.

Nitel değişken nitel araştırma ile aynı şey mi?

Hayır. Nitel değişken, nicel bir araştırmada da kullanılan kategorik bir değişkendir (ör. cinsiyet). Nitel araştırma ise görüşme ve gözlem gibi sayısal olmayan verilerle anlamı derinlemesine inceleyen bir araştırma yaklaşımıdır.