İstatistiksel Değişkenler: Türleri ve Örnekleri

İstatistiksel değişkenler, bir araştırmada incelenen birimlerin birinden ötekine farklı değerler alabilen özellikleridir. Bir öğrencinin yaşı, kan grubu ve sınav puanı birer değişkendir. Her değişken dört açıdan sınıflanır: değerlerinin yapısı, ölçek düzeyi, araştırmadaki rolü ve araştırmacının onu kontrol edip edemediği. Bu sınıflama, hangi grafiğin, özetin ve testin kullanılacağını belirler.

Bu yazı değişken türlerinin haritasıdır; her sınıflama ayrı bir yazıda ayrıntılı anlatılır. Değişkenin ölçüldüğü birimler kitle ve örneklem kavramlarıyla tanımlanır.

İstatistiksel değişken nedir?

Değişken, gözlenen ya da ölçülen bir özelliktir ve birimden birime farklı değerler alabilir (Moore vd., 2021). Bütün birimlerde aynı değeri alan bir özellik ise değişken değil, sabittir: yalnızca kadınlardan oluşan bir örneklemde cinsiyet bir sabittir.

Düzenli (tidy) bir veri setinde her satır bir gözlemdir (çoğu zaman bir birim), her sütun bir değişkendir ve her hücre o gözlemin o değişkendeki değeridir (Wickham, 2014):

Öğrenci	Yaş	Kan grubu	Çalışma (saat)
1	19	A	6.5
2	21	0	4.0
3	20	B	9.5

Değişken kavramı, olasılık kuramındaki rastlantı değişkeniyle karıştırılmamalıdır. Rastlantı değişkeni, bir rastlantı deneyinin sonuçlarına sayı atayan bir kuraldır. Veri setindeki bir sütun ise bir değişkenin gözlenen değerlerini tutar; istatistiksel çıkarımda bu değerler bir rastlantı değişkeninin gerçekleşmeleri olarak modellenir.

Hangi sınıflama neyi belirler?

Dört açı beş soruyla belirlenir; değerlerin yapısı iki soruyla (nicel mi nitel mi, kesikli mi sürekli mi) belirlenir. Her sorunun yanıtı ayrı bir kararı etkiler:

Soru	Sınıflama ve belirlediği	Ayrıntı
Değerler sayı mı, kategori mi?	Nicel ya da nitel: özetin türü (ortalama mı, yüzde mi)	Nicel ve nitel değişkenler
Nicel değerlerin arası dolu mu?	Kesikli ya da sürekli: grafik ve sayım modelleri	Kesikli ve sürekli değişkenler
Sayılar hangi bilgiyi taşıyor?	İsimsel, sıralı, aralıklı, oranlı (Stevens, 1946): anlamlı işlemler ve test ailesi	İstatistiksel ölçekler
Araştırma sorusunda ne iş görüyor?	Bağımlı ya da bağımsız: sonuç mu, açıklayıcı mı	Bağımlı ve bağımsız değişkenler
Araştırmacı onu ayarlayabiliyor mu (bağımsız değişken için)?	Kontrol edilebilen ya da edilemeyen: desenin deneysel mi, gözlemsel mi olduğu	Kontrol edilebilen ve edilemeyen değişkenler

İlk üç soru değişkenin kendisiyle ilgilidir; son ikisi ise araştırmanın tasarımıyla. Aynı değişken bir araştırmada bağımlı, başka bir araştırmada bağımsız olabilir.

Örnek: bir veri setindeki değişkenler

Bir üniversite, öğrencilerin çalışma alışkanlığı ile sınav başarısı arasındaki ilişkiyi inceliyor:

Değişken	Türü ve ölçeği	Rolü
Haftalık çalışma süresi (saat)	Nicel, sürekli, oranlı	Bağımsız
Final sınav puanı (0–100)	Nicel; sürekli ve aralıklı kabul edilir	Bağımlı
Sınıf düzeyi (1–4)	Nitel, sıralı	Bağımsız
Yurtta kalıyor mu?	Nitel, isimsel	Bağımsız
Bir dönemde kaçırılan ders sayısı	Nicel, kesikli, oranlı	Bağımsız

Sınav puanı tam sayılarla verilse de çok sayıda değer aldığı için sürekli, puan farklarının eşit sayılmasıyla da aralıklı kabul edilir; ikisi de bir varsayımdır. Sınıf düzeyi sayıyla kodlansa da bir sırayı belirtir, ortalaması yorumlanmaz.

Değişken türü test seçimini nasıl etkiler?

Bağımlı değişkenin ölçeği ve bağımsız değişkenin türü (nitelse grup sayısı), testi belirleyen ilk iki bilgidir. İki bağımsız grup için sürekli bir bağımlı değişkende bağımsız örneklemler t-testi, iki nitel değişken arasında ki-kare bağımsızlık testi, iki sürekli değişken arasında korelasyon analizi düşünülür. Bütün durumlar için karar akışı doğru istatistiksel test seçimi rehberindedir.

Basira’da değişkenler

Basira’ya yüklediğiniz veri setinde her sütun bir değişkendir. Her değişkenin türü değerlerine bakılarak tahmin edilir ve Veri Seti Gezgini’nde Sayısal, İsimsel, Sıralı, Metin, Tarih ya da Mantıksal olarak değiştirilebilir. Sayıyla kodlanmış bir kategoriyi (1 = kadın, 2 = erkek) İsimsel, sıralı bir kategoriyi Sıralı yapın: analiz kutuları sayısal ve kategorik ayrımını bu türden alır, bazı test önerileri sıralı türü ayrıca dikkate alır.

Sık sorulan sorular

Değişken ile veri arasındaki fark nedir?

Değişken bir özelliktir (yaş); veri, o özelliğin birimlerde aldığı değerlerdir (19, 21, 20). Veri kavramı veri ve veri kaynakları yazısında anlatılır.

Bir değişken hem nicel hem nitel olabilir mi?

Aynı ölçümde hayır. Ama aynı özellik farklı biçimde ölçülebilir: yaş yıl olarak nicel, yaş grubu (18–29, 30–44 …) olarak nitel ve sıralıdır.

Bağımlı değişken hangi türde olur?

Herhangi bir türde olabilir. Türü, kullanılacak testi belirler: sürekli bir bağımlı değişken için t-testi ya da varyans analizi, nitel bir bağımlı değişken için ki-kare testi ya da lojistik regresyon düşünülür.

Kimlik numarası bir değişken midir?

Evet; isimsel bir tanımlayıcı (kimlik) değişkenidir. Bir büyüklük ya da nitelik ölçmez; yalnızca birimi tanımlar ve dosyaları eşleştirmeye yarar, analizde açıklayıcı ya da sonuç değişkeni olarak kullanılmaz.