z Puanı (Standart Puan) Nedir? Nasıl Hesaplanır?
Basira Editör Ekibi · · 10 dk okuma · Bilimsel inceleme: Doç. Dr. Hasan Yıldırım
Aa Yazı boyutu
Anahtar çıkarımlar
- z puanı, bir değerin ait olduğu grubun ortalamasından kaç standart sapma uzakta olduğunu gösterir: z = (x − x̄) / s. İşareti yönü, büyüklüğü uzaklığı söyler.
- Standartlaştırma birimi ortadan kaldırır, dağılımın biçimini değiştirmez: çarpık bir değişkenin z puanları da aynı ölçüde çarpıktır.
- z puanını normal dağılım tablosuyla yüzdeliğe çevirmek yalnız dağılım yaklaşık normalse doğrudur; çarpık veride yüzdelik sıra doğrudan veriden okunur.
- T puanı (50 + 10z) gibi standart puanlar z'nin doğrusal dönüşümleridir; sıralamayı ve karşılaştırmayı değiştirmez, yalnız ölçeği değiştirir.
- Hesapta kullanılan ortalama ve standart sapmanın hangi gruptan ve hangi formülle (n − 1 ya da N) geldiği raporda yazılır.
İçindekiler
z puanı (standart puan), bir değerin ait olduğu grubun ortalamasından kaç standart sapma uzakta olduğunu gösterir ve z = (x − x̄) / s ile hesaplanır. Pozitif z ortalamanın üstünü, negatif z altını, sıfır tam ortalamayı anlatır. Birimi olmadığı için ölçeği farklı iki ölçümü karşılaştırmaya yarar; z’yi yüzdeliğe çevirmek ise yalnız dağılım yaklaşık normalse doğrudur.
z puanı nedir?
Ham bir puan tek başına az şey söyler. Bir öğrencinin matematik sınavından 74 aldığını bilmek, bu puanın sınıfa göre iyi mi kötü mü olduğunu söylemez: sınıf ortalaması 60 ise iyidir, 85 ise değildir. Puanın yanında iki bilgi daha gerekir: grubun ortalaması ve değerlerin ortalama çevresinde ne kadar yayıldığı, yani standart sapma.
z puanı bu iki bilgiyi tek sayıda birleştirir. Değerin ortalamadan farkını standart sapmaya böler; sonuç, farkın “kaç standart sapma” ettiğidir. z = 1.5, değerin ortalamanın bir buçuk standart sapma üstünde olduğunu; z = −0.5, yarım standart sapma altında olduğunu anlatır. Bu işleme standartlaştırma, sonuca standart puan denir (Moore vd., 2021).
z puanının üç özelliği yorumun temelidir:
- Birimi yoktur. Pay ve payda aynı birimde olduğu için birim sadeleşir. Bu yüzden kilogram ve saniye gibi farklı birimlerdeki ölçümler aynı eksende karşılaştırılabilir.
- Ortalaması 0, standart sapması 1’dir. Bir grubun bütün değerleri kendi ortalaması ve standart sapmasıyla standartlaştırılırsa z puanlarının ortalaması 0, standart sapması 1 olur.
- Dağılımın biçimini değiştirmez. Standartlaştırma her değerden aynı sayıyı çıkarıp hepsini aynı sayıya böler; bu doğrusal bir dönüşümdür. Değerlerin sırası, aralıkların birbirine oranı (bir farkın öteki farkın iki katı olması gibi), çarpıklık ve basıklık aynı kalır; değerlerin kendi oranları ise korunmaz, çünkü sıfır noktası ortalamaya taşınır. Çarpık bir değişkenin z puanları da çarpıktır.
z puanının sıfırı ölçülen özelliğin yokluğu değil, grubun ortalamasıdır; bu yüzden z puanları aralıklı ölçeğe aittir: farklar anlamlıdır, oranlar değildir. “z = 2 olan öğrenci z = 1 olanın iki katı başarılıdır” denemez.
z puanı nasıl hesaplanır?
z puanı, değerden grubun ortalaması çıkarılıp fark standart sapmaya bölünerek hesaplanır.
Kitlenin ortalaması (μ) ve standart sapması (σ) biliniyorsa, örneğin geniş bir norm grubunda geliştirilmiş bir testte, z puanı bu kitle değerleriyle hesaplanır:
Araştırmalarda çoğu zaman kitle değerleri bilinmez; değer, aynı örneklemin ortalaması ve standart sapmasıyla standartlaştırılır:
Burada i’nci gözlemi, örneklem ortalamasını ve örneklem standart sapmasını gösterir.
Hesap dört adımdır:
- Grubun ortalaması bulunur.
- Standart sapma hesaplanır. Örneklemde paydada n − 1 kullanılır; nedeni ve adım adım hesabı dağılım ölçüleri yazısındadır.
- Değerden ortalama çıkarılır: .
- Bu fark standart sapmaya bölünür.
Standart sapmanın hangi formülle hesaplandığı sonucu biraz değiştirir. N’ye bölünen standart sapma n − 1’e bölünenden küçüktür, bu yüzden z puanları mutlak değerce biraz büyük çıkar; fark küçük gruplarda belirgindir. Excel’de STDSAPMA.S ile STDSAPMA.P bu iki formüldür.
Hangi ortalama ve standart sapmanın kullanıldığı da önemlidir: aynı ham puanın sınıfa göre z puanı ile ülke çapındaki bir norm grubuna göre z puanı farklıdır. Bir z puanı her zaman “neye göre” sorusunun cevabıyla birlikte okunur.
z puanı nasıl yorumlanır?
İşaret yönü, mutlak değer uzaklığı söyler. z = 0 ortalamadır; |z| büyüdükçe değer gruptan daha ayrıksı olur. Bu okuma her dağılımda geçerlidir.
Daha ileri bir yorum, z puanını yüzdeliğe çevirmektir: “Bu öğrenci sınıfın yüzde kaçından yüksek puan aldı?” Değişken normal dağılıyorsa z puanları standart normal dağılıma uyar ve her z değerinin altında kalan oran tablodan ya da bir programdan okunur (Moore vd., 2021). Aşağıdaki tablo bazı değerleri ve karşılık gelen T puanlarını (sonraki bölüm) verir:
| z puanı | T puanı | Normal dağılımda altında kalan oran |
|---|---|---|
| −3 | 20 | .001 |
| −2 | 30 | .023 |
| −1 | 40 | .159 |
| 0 | 50 | .500 |
| 1 | 60 | .841 |
| 1.645 | 66.45 | .950 |
| 1.96 | 69.6 | .975 |
| 2 | 70 | .977 |
| 3 | 80 | .999 |
Tablodan normal dağılımın bilinen kuralı da çıkar: değerlerin yaklaşık %68’i −1 ile +1, yaklaşık %95’i −2 ile +2 arasındadır. Bu yüzden normal dağılımda |z| > 2 yaklaşık her 20 değerden birinde, |z| > 3 ise binde 3’ten azında görülür.
Bu çeviri yalnız normal dağılım varsayımıyla doğrudur. Standartlaştırma dağılımı normalleştirmediği için çarpık bir değişkende tablo yanlış yüzdelik verir: sağa çarpık bir değişkende ortalama çoğu zaman ortancadan büyüktür ve z = 0 olan bir değer grubun yarısından fazlasının üstünde kalır. Dağılımın biçimi önce histogram ve Q-Q grafiğiyle incelenir (normallik testi); normal değilse yüzdelik sıra doğrudan veriden, değerin altında kalan gözlemler sayılarak bulunur.
Çözümlü örnek: iki farklı sınavda aynı öğrenci
Bir ortaokulda 30 sekizinci sınıf öğrencisi aynı hafta iki ölçme aracı alıyor: 100 puan üzerinden değerlendirilen bir matematik sınavı ve 40 soruluk bir okuma anlama testi (puan doğru sayısıdır). Öğretmen, öğrencinin iki alandaki göreli durumunu karşılaştırmak istiyor. Veri öğretici amaçla hazırlanmış varsayımsal veridir; her satır bir öğrencidir ve aşağıdan indirip hesapları kendiniz yapabilirsiniz.
| Matematik (100 puan) | Okuma anlama (40 soru) |
|---|---|
| 48 | 36 |
| 55 | 35 |
| 62 | 33 |
| 70 | 35 |
| 58 | 39 |
| 66 | 31 |
| 74 | 38 |
| 51 | 34 |
| 63 | 22 |
| 60 | 36 |
| 45 | 38 |
| 68 | 30 |
İlk 12 satır (toplam 30) · Bu örnekteki tüm sayılar SciPy 1.16.3 ile bağımsız olarak yeniden hesaplanır. Veriyi indirin (CSV)
Tablo 1
Matematik Sınavı ve Okuma Anlama Testinin Betimsel İstatistikleri
| Ölçü | Matematik | Okuma anlama |
|---|---|---|
| n | 30 | 30 |
| Ortalama | 62.07 | 33.93 |
| Standart sapma (n − 1) | 9.96 | 5.11 |
| Ortanca | 62.00 | 35.00 |
| Üçüncü çeyrek (Q3) | 67.75 | 37.00 |
| Çarpıklık (G1) | 0.04 | −1.66 |
| Fazla basıklık (G2) | −0.02 | 2.74 |
Ham puanlar neden karşılaştırılamaz? Verinin yedinci satırındaki öğrenci (bu yazıda Ece) matematikten 74, okuma testinden 38 almış. Yüzde olarak bakılırsa okuma (40 sorunun 38’i) matematikten (100 puanın 74’ü) çok daha iyi görünür.
Ama iki ölçme aracının zorluğu ve yayılımı farklıdır: okuma testinde sınıfın çoğu yüksek puan almış. Doğru soru, Ece’nin her alanda sınıfın neresinde durduğudur.
Standartlaştırma. Her puan kendi testinin ortalaması ve standart sapmasıyla standartlaştırılır:
Ece matematikte sınıf ortalamasının 1.20 standart sapma, okumada 0.80 standart sapma üstündedir. Ham puanların söylediğinin tersine, sınıfına göre güçlü olduğu alan matematiktir. T puanı olarak (50 + 10z) bu değerler 62.0 ve 58.0’dır.
Yüzdelik: matematikte normal tablo kullanılabilir. Matematik puanları neredeyse simetriktir (G1 ve G2 sıfıra yakın; ortalama ile ortanca hemen hemen aynı). Normal dağılım tablosuna göre z = 1.20’nin altında kalan oran .885’tir; yani Ece sınıfın yaklaşık %88,5’inden yüksek puan almıştır. Bu, verinin kendisiyle de tutarlıdır: 74, üçüncü çeyreğin (67.75) üstündedir.
Okumada tablo yanıltır. Okuma testinde birçok öğrenci tavana yakın puan almış, birkaç öğrenci ise çok düşük kalmış; dağılım sola çarpıktır (G1 = −1.66). Bu tür testlerde ortalama, düşük puanlar yüzünden ortancanın altına düşer. Verinin sekizinci satırındaki öğrenci (Can) okumadan 34 almış:
Dikkat
Normal tablo z = 0.01 için Can’ı tam ortaya, yaklaşık %50’ye yerleştirir. Oysa okuma testinin ortancası (35) ortalamadan (33.93) büyüktür: sınıfın en az yarısı 35 ya da daha yüksek almıştır. Can’ın 34’ü ortancanın altındadır; normal tablonun gösterdiği yaklaşık %50’den belirgin biçimde az öğrenci ondan düşük puan almıştır. z puanı Can’ın ortalamaya ne kadar yakın olduğunu doğru söyler, ama yüzdelik çevirisi normal dağılım varsaydığı için bu veride yanlıştır.
Aynı çarpıklık alt kuyrukta da görünür. Okuma testinden 18 alan öğrencinin z puanı (18 − 33.93) / 5.11 = −3.12’dir ve mutlak değeri 3’ü aşan z kuralıyla aykırı sayılır. Tavan etkili bir testte bu, büyük olasılıkla gerçek bir düşük puandır; böyle bir değere ne yapılacağı aykırı değer yazısında anlatılır.
T puanı ve öteki standart puanlar nelerdir?
z puanları negatif ve ondalıklı olduğu için raporlarda, karnelerde ve test kılavuzlarında çoğu zaman başka bir ölçeğe taşınır. Bu puanların hepsi z’nin doğrusal dönüşümüdür: z, istenen standart sapmayla çarpılır ve istenen ortalama eklenir (Crocker ve Algina, 1986).
| Standart puan | Dönüşüm | Ortalama ve standart sapma |
|---|---|---|
| z puanı | (x − x̄) / s | 0 ve 1 |
| T puanı | 50 + 10z | 50 ve 10 |
| Sapma puanı (bazı zekâ ve yetenek testleri) | 100 + 15z | 100 ve 15 |
| Stanin | z aralıklarına göre 1–9 tam sayı | 5 ve yaklaşık 2 |
Doğrusal dönüşüm sıralamayı değiştirmez: z puanı daha yüksek olan öğrencinin T puanı da daha yüksektir. T puanının tek getirisi okunurluktur; −3 ile +3 arasındaki z değerleri 20 ile 80 arasına taşınır ve eksi işareti ortadan kalkar. T puanı, iki ortalamayı karşılaştıran t-testinin t istatistiğiyle aynı şey değildir; yalnız harfleri benzer.
Bazı test kılavuzlarında normalleştirilmiş T puanı da geçer. Burada ham puan önce yüzdelik sıraya çevrilir, sonra bu yüzdeliğe karşılık gelen normal dağılım z değeri bulunur ve 50 + 10z uygulanır. Bu doğrusal değildir: dağılımın biçimini bilerek normale çeker. Raporda hangi T puanının kullanıldığı belirtilir (Crocker ve Algina, 1986).
İpucu
Türkiye’de bazı üniversitelerin bağıl değerlendirme yönergeleri harf notunu T puanına göre verir; hesap ayrıntısı (standart sapmanın n ya da n − 1 ile bulunması dahil) kurumdan kuruma değişir. Bu yazıdaki örnek n − 1 kullandığı için bir kurumun hesabıyla aynı veride biraz farklı sonuç verebilir; bir kurumun hesabını yeniden yapmak için o kurumun yönergesindeki formül kullanılır.
z puanı nerelerde kullanılır?
z puanının başlıca beş kullanımı vardır: farklı ölçekleri karşılaştırmak, aykırı değer taramak, değişkenleri standartlaştırmak, çarpıklık ve basıklığı sınamak ve örneklem ortalamasını standartlaştırmak.
Farklı ölçekleri karşılaştırmak. Örnekteki gibi, birimi ya da yayılımı farklı iki ölçümde aynı kişinin göreli durumu z puanıyla karşılaştırılır. Karşılaştırma, iki z puanının da aynı gruba göre hesaplandığı sürece anlamlıdır.
Aykırı değer taraması. |z| > 3 kuralı yaygındır, ama ortalama ve standart sapma uç değerden etkilendiği için bir uç değer ötekini gizleyebilir. Dayanıklı seçenekler ve karar adımları aykırı değer yazısındadır.
Değişkenleri standartlaştırmak. Uzaklığa dayalı yöntemlerde birimi büyük değişken sonuca baskın çıkmasın diye değişkenler z puanına çevrilir (kümeleme analizi). Bir model eğitim ve test verisine ayrılıyorsa ortalama ve standart sapma yalnız eğitim verisinden hesaplanır; bütün veriden hesaplanırsa test verisinin bilgisi modele sızar (veri sızıntısı).
Regresyonda standartlaştırılmış β katsayıları, değişkenler z puanına çevrilmiş gibi yorumlanır (çoklu doğrusal regresyon). Cohen’in d’si de aynı mantıkla iki ortalama arasındaki farkı standart sapma cinsinden anlatır (Lakens, 2013; etki büyüklüğü).
Dikkat
Çarpıklık ve basıklığın z değeri. Bazı kaynaklar çarpıklık ve basıklık katsayısını standart hatasına bölüp çıkan z değerini 1.96 ile karşılaştırır. Örneklem büyüdükçe standart hata küçüldüğü için bu z değerleri önemsiz sapmalarda da eşiği aşar; Kim (2013) büyük örneklemde z yerine katsayının mutlak değerine bakılmasını önerir.
Bu blogdaki test seçimi yazıları, bir grubun belirgin biçimde normal dışı sayılması için |G1| > 2 ya da |G2| > 7 ölçütünü açık bir karar kuralı olarak kullanır; bu eşikler literatürün üzerinde birleştiği bir standart değildir. Eşikleri West, Finch ve Curran (1995) belirgin normal dışılık için önerir. Ayrıntı doğru istatistiksel test seçimi ve parametrik ve parametrik olmayan testler yazılarındadır.
Ortalamanın z değeri. Tek bir gözlemin değil, örneklem ortalamasının standartlaştırılmasında payda standart sapma değil standart hatadır; standart hata ile hesaplanır (standart sapma ile standart hata ayrımı için bkz. Altman ve Bland, 2005). Kitle standart sapması bilinirken kullanılan z testi ve %95 güven aralığındaki 1.96 bu z’dir; kitle standart sapması örneklemden kestirildiğinde yerini t alır (güven aralığı). Kitle normal dağılmıyorsa bu z’nin standart normal dağılıma yaklaşması büyük örnekleme ve merkezi limit teoremine dayanır.
Sık yapılan hatalar
z puanıyla ilgili hataların çoğu, dağılımın biçimini ya da z puanının hangi gruba ve hangi standart sapmaya göre hesaplandığını gözden kaçırmaktan doğar.
- Her z değerini normal tabloyla yüzdeliğe çevirmek. Çevirme yalnız yaklaşık normal dağılımda doğrudur; çarpık veride yüzdelik sıra veriden bulunur.
- Standartlaştırmanın veriyi normalleştirdiğini sanmak. z dönüşümü ölçeği değiştirir, biçimi değiştirmez; çarpıklık ve basıklık aynı kalır.
- Farklı gruplara göre hesaplanmış z değerlerini karşılaştırmak. Sınıfa göre z ile ulusal norma göre z aynı şeyi ölçmez.
- Kullanılan standart sapmayı yazmamak. n − 1 ile N’ye bölünen standart sapma farklı z verir; küçük grupta fark görünür.
- z’yi oran gibi yorumlamak. z = 2, z = 1’in “iki katı” değildir; sıfır noktası ortalamadır.
- T puanını t istatistiğiyle karıştırmak. Biri standart puan, öteki test istatistiğidir.
Sık sorulan sorular
Negatif z değeri olabilir mi?
Evet. Ortalamanın altındaki her değerin z puanı negatiftir. Bir grubun bütün değerleri kendi ortalamasıyla standartlaştırılırsa z puanlarının yaklaşık yarısı negatif çıkar; dağılım çarpıksa bu oran yarıdan farklı olabilir.
z puanı kaç olursa yüksek sayılır?
Kesin bir sınır yoktur. Normal dağılımda |z| > 2 değerlerin yaklaşık %5’inde, |z| > 3 binde 3’ten azında görülür; bu yüzden bu değerler sıra dışı sayılır. Çarpık dağılımda aynı z değeri daha sık ya da daha seyrek görülebilir.
z puanı ile T puanı arasındaki fark nedir?
T puanı z puanının doğrusal dönüşümüdür: T = 50 + 10z. Ortalaması 50, standart sapması 10’dur. Sıralama ve karşılaştırma değişmez; yalnız eksi işareti ve küçük ondalıklar ortadan kalkar.
z puanı yüzdeliğe nasıl çevrilir?
Dağılım yaklaşık normalse z değerinin altında kalan oran standart normal dağılım tablosundan ya da Excel’de NORM.S.DAĞ(z; DOĞRU) işleviyle bulunur; z = 1 için .841’dir. Dağılım çarpıksa yüzdelik sıra doğrudan veriden, değerin altında kalan gözlemlerin oranıyla bulunur.
Standartlaştırma veriyi normal dağılıma çevirir mi?
Hayır. z dönüşümü doğrusaldır; ortalamayı 0’a, standart sapmayı 1’e taşır ama biçimi korur. Biçimi değiştiren dönüşümler (logaritma ya da normalleştirilmiş puan gibi) ayrı işlemlerdir ve raporda belirtilir.
z puanı ile z testi aynı şey midir?
Aynı mantığa dayanır, ama farklı şeyleri standartlaştırır. z puanı tek bir gözlemi standart sapmayla, z testi ise örneklem ortalamasını standart hatayla standartlaştırır. z testi kitle standart sapması bilindiğinde kullanılır; bilinmiyorsa t-testi kullanılır.
- #z-puani
- #standart-puan
- #normal-dagilim
- #betimsel-istatistik
- #temel-istatistik
Bilimsel inceleme
Makine öğrenmesi ve biyoistatistik alanlarında çalışır; sağlık, fen ve sosyal bilimlerde disiplinlerarası araştırmalarda istatistik danışmanlığı yürütür.
Kaynakça
- Altman, D. G., & Bland, J. M. (2005). Standard deviations and standard errors. BMJ, 331(7521), 903.
- Crocker, L., & Algina, J. (1986). Introduction to classical and modern test theory. Holt, Rinehart and Winston.
- Kim, H.-Y. (2013). Statistical notes for clinical researchers: Assessing normal distribution (2) using skewness and kurtosis. Restorative Dentistry & Endodontics, 38(1), 52–54.
- Lakens, D. (2013). Calculating and reporting effect sizes to facilitate cumulative science: A practical primer for t-tests and ANOVAs. Frontiers in Psychology, 4, Article 863.
- Moore, D. S., McCabe, G. P., & Craig, B. A. (2021). Introduction to the practice of statistics (10th ed.). W. H. Freeman.
- West, S. G., Finch, J. F., & Curran, P. J. (1995). Structural equation models with nonnormal variables: Problems and remedies. In R. H. Hoyle (Ed.), Structural equation modeling: Concepts, issues, and applications (pp. 56–75). Sage.
Kendi verinizde görün
Kavramı kendi verinizde görmek isterseniz Basira’yı ücretsiz deneyebilirsiniz. Basira’yı deneyin
Kavramı kendi verinizde görmek isterseniz panelinize dönebilirsiniz. Panele git
İlgili yazılar
Temel İstatistik
Aykırı Değer Nedir? Nasıl Tespit Edilir?
Aykırı değer öteki gözlemlerden belirgin biçimde uzak düşen değerdir. ÇAG kuralı, z, değiştirilmiş z, Grubbs testi ve silme kararı örnekle.
Basira ·
Temel İstatistik
Eksik Veri Analizi: Türleri ve Nasıl Ele Alınır?
Eksik veri analizi: MCAR, MAR ve MNAR türleri; liste bazında silme, ortalamayla atama, çoklu atama ve FIML karşılaştırması, çözümlü örnek ve raporlama.
Basira ·
Temel İstatistik
Veri Görselleştirme: Hangi Grafik Ne Zaman Kullanılır?
Veri görselleştirme için grafik, değişken türüne ve soruya göre seçilir: çubuk, histogram, kutu, keman, saçılım, çizgi; yanıltıcı grafikler ve APA 7.
Basira ·